:: DownloadBook.ORG ::

2. حضرت امام موسى بن جعفر عليهماالسلام
مقدمه
بحث (305) ما در موجبات شهادت امام موسى بن جعفر عليهماالسلام است . چرا موسى بن جعفر را شهيد كردند؟ اولا اين كه موسى بن جعفر شهيد شده است از مسلمات تاريخ است و هيچ كس انكار نمى كند. بنابر معتبرترين و مشهورترين روايات ، موسى بن جعفر عليهماالسلام چهار سال در كنج سياهچالهاى زندان بسر برد و در زندان هم از دنيا رفت ؛ و در زندان ، مكرر به امام پيشنهاد شد كه يك معذرت خواهى و يك اعتراف زبانى از او بگيرند، و امام حاضر نشد. اين متن تاريخ است .
امام در زندان بصره
امام در يك زندان بسر نبرد، در زندانهاى متعدد بسر برد. او را از اين زندان به آن زندان منتقل مى كردند؛ و راز مطلب اين بود كه در هر زندانى كه امام را مى بردند، بعد از اندك مدتى زندانبان مريد مى شد.
اول امام را به زندان بصره بردند. (عيسى بن جعفر بن ابى جعفر منصور)، يعنى نوه منصور دوانيقى والى بصره بود. امام را تحويل او دادند كه يك مرد عياش كياف و شرابخوار و اهل رقص و آواز بود. به قول يكى از كسان او: اين مرد عابد و خداشناس را در جايى آوردند كه چيزها به گوش او رسيد كه در عمرش نشنيده بود.
در هفتم ماه ذى الحجه سال 178 (هجرى ) امام را به زندان بصره بردند، و چون عيد قربان در پيش بود و ايام به اصطلاح جشن و شادمانى بود، امام را در يك وضع بدى (از نظر روحى ) بردند. مدتى امام در زندان او بود. كم كم خود اين عيسى بن جعفر علاقمند و مريد شد. او هم قبلا خيال مى كرد كه شايد واقعا موسى بن جعفر همان طور كه دستگاه خلافت تبليغ مى كند مردى است ياغى كه فقط هنرش اين است كه مدعى خلافت است ، يعنى عشق رياست به سرش زده است . ديد نه ، او مرد معنويت است و اگر مسئله خلافت براى او مطرح است از جنبه معنويت مطلب مطرح است نه اين كه يك مرد دنيا طلب باشد.
بعدها وضع عوض شد. دستور داد يك اطاق بسيار خوبى را در اختيار امام قرار دادند و رسما از امام پذيرايى مى كرد. هارون محرمانه پيغام داد كه كلك اين زندانى را بكن . جواب داد من چنين كارى نمى كنم . اواخر، خودش به خليفه نوشت كه دستور بده اين را از من تحويل بگيرند و الا خودم او را آزاد مى كنم ؛ من نمى توانم چنين مردى را به عنوان يك زندانى نزد خود نگاه دارم . چون پسر عموى خليفه و نوه منصور (دوانيقى ) بود، حرفش البته خريدار داشت .
امام در زندانهاى مختلف
امام را به بغداد آوردند و تحويل (فضل بن ربيع ) دادند. فضل بن ربيع ، پسر (ربيع )، حاجب معروف است . (306) هارون ، امام را به او سپرد. او هم بعد از مدتى به امام علاقمند شد، وضع امام را تغيير داد و يك وضع بهترى براى امام قرار داد.
جاسوسها به هارون خبر دادند كه موسى بن جعفر در زندان فضل بن ربيع به خوشى زندگى مى كند در واقع زندانى نيست و باز مهمان است . هارون امام را از او گرفت و تحويل (فضل بن يحياى برمكى ) داد. فضل بن يحيى هم بعد از مدتى با امام ، همين طور رفتار كرد كه هارون خيلى خشم گرفت و جاسوس فرستاد. رفتند و تحقيق كردند، ديدند قضيه از همين قرار است ، و بالاءخره امام را گرفت و فضل بن يحيى مغضوب واقع شد.
بعد پدرش يحيى برمكى ، اين وزير ايرانى عليه ما عليه براى اين كه مبادا بچه هايش از چشم هارون بيفتند كه دستور هارون را اجرا نكردند، در يك مجلسى سرزده از پشت سر هارون رفت سرش به گوش هارون گذاشت و گفت : اگر پسرم تقصير كرده است ، من خودم حاضرم هر امرى شما داريد اطاعت كنم ، پسرم توبه كرده است ، پسرم چنين ، پسرم چنان . بعد آمد به بغداد و امام را از پسرش تحويل گرفت و تحويل زندانبان ديگر به نام (سندى بن شاهك ) داد كه مى گويند: اساسا مسلمان نبوده ؛ و در زندان او خيلى بر امام سخت گذشت ، يعنى ديگر امام در زندان او هيچ روى آسايش نديد.
درخواست هارون از امام عليه السلام
در آخرين روزهايى كه امام زندانى بود و تقريبا يك هفته بيشتر به شهادت امام باقى نمانده بود، هارون همين يحيى برمكى را نزد امام فرستاد و با يك زبان بسيار نرم و ملايمى به او گفت : از طرف من به پسر عمويم سلام برسانيد و به او بگوئيد بر ما ثابت شده كه شما گناهى و تقصيرى نداشته ايد ولى متاءسفانه من قسم خورده ام و قسم را نمى توان بشكنم . من قسم خورده ام كه تا تو اعتراف به گناه نكنى و از من تقاضاى عفو ننمايى ، تو را آزاد نكنم هيچ كس هم لازم نيست بفهمد. همين قدر در حضور همين يحيى اعتراف كن حضور خودم هم لازم نيست ، حضور اشخاص ‍ ديگر هم لازم نيست ، من همين قدر مى خواهم قسمم را نشكسته باشم ؛ در حضور يحيى همين قدر تو اعتراف كن و بگو معذرت مى خواهم ، من تقصير كرده ام ، خليفه مرا ببخشد، من تو را آزاد مى كنم ، و بعد بيا پيش ‍ خودم چنين و چنان . حال روح مقاوم را ببينيد.
(سؤ ال :) چرا اينها (شفعاء دار الفناء) هستند؟ چرا اينها شهيد مى شدند؟
(جواب : چون ) در راه ايمان و عقيده شان شهيد مى شدند، مى خواستند نشان بدهند كه ايمان ما به ما اجازه (همگامى با ظالم را) نمى دهد. جوابى كه به يحيى داد اين بود كه فرمود: (به هارون بگو از عمر من ديگر چيزى باقى نمانده است همين ) كه بعد از يك هفته آقا را مسموم كردند.
علت دستگيرى امام عليه السلام
چرا هارون دستور داد امام را بگيرند؟
براى اين كه به موقعيت اجتماعى امام حسادت مى ورزيد و احساس خطر مى كرد، با اين كه امام هيچ در مقام قيام نبود، واقعا كوچكترين اقدامى نكرده بود براى اين كه انقلابى بپا كند (انقلاب ظاهرى ) اما آنها تشخيص ‍ مى دادند كه اينها انقلاب معنوى و انقلاب عقيدتى بپا كرده اند. وقتى كه تصميم مى گيرد كه ولايتعهد(ى ) را براى پسرش (امين ) تثبيت كند، و بعد از او براى پسر ديگرش (ماءمون )، و بعد از او براى پسر ديگرش (مؤ تمن )، و بعد علما و برجستگان شهرها را دعوت مى كند كه همه امسال بيايند مكه كه خليفه مى خواهد بيايد مكه و آنجا يك كنگره عظيم تشكيل بدهد و از همه بيعت بگيرد؛ فكر مى كند مانع اين كار كيست ؟ آن كسى كه اگر باشد و چشمها به او بيفتد اين فكر براى افراد پيدا مى شود كه آن كه لياقت براى خلافت دارد اوست ، كيست ؟ (موسى بن جعفر عليهماالسلام ).
وقتى كه مى آيد مدينه ، دستور مى دهد امام را بگيرند. همين (يحيى برمكى ) به يك نفر گفت : من گمان مى كنم خليفه در ظرف امروز و فردا دستور بدهد موسى بن جعفر را توقيف كنند. گفتند: چطور؟ گفت : من همراهش بودم كه رفتيم به زيارت حضرت رسول صلى الله عليه و آله در مسجدالنبى (307) وقتى كه خواست به پيغمبر سلام بدهد، ديدم اين جور مى گويد: ( السلام عليك يا ابن العم ) (يا رسول الله ) بعد گفت : (من از شما معذرت مى خواهم كه مجبورم فرزند شما موسى بن جعفر را توقيف كنم . (مثل اين كه به پيغمبر هم مى تواند دروغ بگويد) ديگر مصالح اين جور ايجاب مى كند، اگر اين كار را نكنم در مملكت فتنه بپا مى شود؛ براى اين كه فتنه بپا نشود، و به خاطر مصالح عالى مملكت ، مجبورم چنين كارى را بكنم ، يا رسول الله ! من از شما معذرت مى خواهم ). يحيى به رفيقش گفت : خيال مى كنم در ظرف امروز و فردا دستور توقيف امام را بدهد.
هارون دستور داد جلادهايش رفتند سراغ امام . اتفاقا امام در خانه نبود. كجا بود؟ مسجد پيغمبر. وقتى وارد شدند كه امام نماز مى خواند. مهلت ندادند كه موسى بن جعفر نمازش را تمام كند، در همان حال نماز، آقا را كشان كشان از مسجد پيغمبر بيرون بردند كه حضرت نگاهى كرد به قبر رسول اكرم عرض كرد: ( (السلام عليك يا رسول الله السلام عليك يا جداه ) ) ببين امت تو با فرزندان تو چه مى كنند؟!
چرا (هارون اين كار را مى كند؟) چون مى خواهد براى ولايتعهد(ى ) فرزندانش بيعت بگيرد. موسى بن جعفر كه قيامى نكرده است . قيام نكرده است ، امام اصلا وضع او وضع ديگرى است ، وضع او حكايت مى كند كه هارون و فرزندانش غاصب خلافتند.
هارون و موسى بن جعفر عليه السلام
(ماءمون ) طورى عمل كرده است كه بسيارى از مورخين او را شيعه مى دانند، مى گويند: او شيعه بوده است ، و بنابر عقيده من - كه هيچ مانعى ندارد كه انسان به يك چيزى اعتقاد داشته باشد و بر ضد اعتقادش عمل كند - او شيعه بوده است و از علماى شيعه بوده است . اين مرد مباحثاتى با علماى اهل تسنن كرده است كه در متن تاريخ ضبط است . من نديده ام هيچ عالم شيعى اين جور منطقى ، مباحثه كرده باشد...
نوشته اند: يك وقتى خود ماءمون گفت : اگر گفتيد چه كسى تشيع را به من آموخت ؟ گفتند: كى ؟ گفت : پدرم هارون . من درس تشيع را از پدرم هارون آموختم ، گفتند: پدرت هارون كه از همه با شيعه و ائمه شيعه دشمن تر بود. گفت در عين حال قضيه از همين قرار است . در يكى از سفرهايى كه پدرم به حج رفت ، ما همراهش بوديم ، من بچه بودم ، همه به ديدنش مى آمدند، مخصوصا مشايخ ، معاريف و كبار و مجبور بودند به ديدنش بيايند. دستور داده بود هر كسى كه مى آيد اول خودش را معرفى كند، يعنى اسم خودش و پدرش و اجدادش را تا جد اعلايش بگويد تا خليفه بشناسد كه او از قريش است يا از غير قريش ، و اگر از انصار است خزرجى است يا اوسى .
هر كس كه مى آمد، اول دربان مى آمد نزد هارون و مى گفت : فلان كس با اين اسم و اين اسم پدر و غيره آمده است . روزى دربان آمد و گفت : آن كسى كه به ديدن خليفه آمده است مى گويد: بگو موسى بن جعفر بن محمد بن على بن الحسين بن على بن ابى طالب . تا اين را گفت ، پدرم از جا بلند شد، گفت : بگو بفرماييد، و بعد گفت : همانطور سواره بيايند و پياده نشوند؛ و به ما دستور داد كه استقبال كنيد. ما رفتيم . مردى را ديديم كه آثار عبادت و تقوا در وجناتش كاملا هويدا بود. نشان مى داد كه از آن عباد و نساك درجه اول است . سواره بود كه مى آمد، پدرم از دور فرياد كرد: شما را به كى قسم مى دهم كه همين طور سواره نزديك بياييد، و او چون پدرم خيلى اصرار كرد يك مقدار روى فرشها سواره آمد. به امر هارون دويديم ركابش را گرفتيم و او را پياده كرديم . وى را بالا دست خودش نشاند، مؤ دب ، و بعد سؤ ال و جوابهايى كرد: عائله تان چقدر است ؟ معلوم شد عائله اش خيلى زياد است . وضع زندگيتان چطور است ؟ وضع زندگيم چنين است . عوائدتان چيست ؟ عوائد من اين است ؛ و بعد هم رفت . وقتى خواست برود پدرم به ما گفت : بدرقه كنيد، در ركابش برويد، و ما به امر هارون تا در خانه اش در بدرقه اش رفتيم ، كه او آرام به من گفت تو خليفه خواهى شد و من يك توصيه بيشتر به تو نمى كنم و آن اين كه با اولاد من بدرفتارى نكن .
ما نمى دانستيم اين كيست ، برگشتيم ، من از همه فرزندان جرى تر بودم ، وقتى خلوت شد به پدرم گفتم اين كى بود كه تو اين قدر او را احترام كردى ؟ يك خنده اى كرد و گفت : راستش را اگر بخواهى اين مسندى كه ما بر آن نشسته ايم مال اينهاست . گفتم : آيا به اين حرف اعتقاد دارى ؟ گفت : اعتقاد دارم . گفتم : پس چرا واگذار نمى كنى ؟ گفت مگر نمى دانى ( (الملك عقيم ؟) ) تو كه فرزند من هستى ، اگر بدانم در دلت خطور مى كند كه مدعى من بشوى ، آنچه را كه چشمهايت در آن قرار دارد از روى تنت بر مى دارم .
قضيه گذشت . هارون صله مى داد، پولهاى گزاف مى فرستاد به خانه اين و آن ، از پنج هزار دينار زر سرخ ، چهار هزار دينار زر سرخ و غيره . ما گفتيم لابد پولى كه براى اين مردى كه اين قدر برايش احترام قائل است مى فرستد، خيلى زياد خواهد بود. كمترين پول را براى او فرستاد: دويست دينار. باز من رفتم سؤ ال كردم ، گفت : مگر نمى دانى اينها رقيب ما هستند. سياست ايجاب مى كند كه اينها هميشه تنگدست باشند و پول نداشته باشند زيرا اگر زمانى امكانات اقتصادى شان زياد شود، يك وقت ممكن است كه صد هزار شمشير عليه پدر تو قيام كند.
نفوذ معنوى امام عليه السلام
از اينجا شما بفهميد كه نفوذ معنوى ائمه شيعه چقدر بوده است . (308) آنها نه شمشير داشتند و نه تبليغات ، ولى دلها را داشتند. در ميان نزديكترين افراد دستگاه هارون ، شيعيان وجود داشتند. حق و حقيقت خودش يك جاذبه اى دارد كه نمى شود از آن غافل شد...
(على بن يقطين ) وزير هارون است ، شخص دوم مملكت است ، ولى شيعه است ، اما در حال استتار، و خدمت مى كند به هدفهاى موسى بن جعفر ولى ظاهرش با هارون است . دو سه بار هم گزارشهايى دادند، ولى موسى بن جعفر با آن روشن بينى هاى خاص امامت زودتر درك كرد و دستورهايى به او داد كه وى اجرا كرد و مصون ماند. در ميان افرادى كه در دستگاه هارون بودند، اشخاصى بودند كه آن چنان مجذوب و شيفته امام بودند كه حد نداشت ولى هيچگاه جراءت نمى كردند با امام تماس ‍ بگيرند.
يكى از ايرانيهايى كه شيعه و اهل اهواز بوده است مى گويد كه من مشمول مالياتهاى خيلى سنگين شدم كه براى من نوشته بودند و اگر مى خواستم اين مالياتهايى را كه اينها براى من ساخته بودند بپردازم از زندگى ساقط مى شدم . اتفاقا والى اهواز معزول شد و والى ديگرى آمد و من هم خيلى نگران كه اگر او بر طبق آن دفاتر مالياتى از من ماليات مطالبه كند، از زندگى سقوط مى كنم . ولى بعضى از دوستان به من گفتند: اين باطنا شيعه است ، تو هم كه شيعه هستى . اما من جراءت نكردم بروم نزد او و بگويم من شيعه هستم ، چون باور نكردم . گفتم بهتر اين است كه بروم مدينه نزد خود موسى بن جعفر (آن وقت هنوز آقا در زندان نبودند) اگر خود ايشان تصديق كردند او شيعه است از ايشان توصيه اى بگيرم .
رفتم خدمت امام . امام نامه اى نوشت كه سه چهار جمله بيشتر نبود، سه چهار جمله آمرانه ، اما از نوع آمرانه هايى كه امامى به تابع خود مى نويسد، راجع به اين كه (قضاء حاجت مؤ من و رفع گرفتارى از مؤ من در نزد خدا چنين است والسلام ). نامه را با خود مخفيانه آوردم اهواز. فهميدم كه اين نامه را بايد خيلى محرمانه به او بدهم . يك شب رفتم در خانه اش ، دربان آمد، گفتم به او بگو كه شخصى از طرف موسى بن جعفر آمده است و نامه اى براى تو دارد. ديدم خودش آمد و سلام و عليك كرد و گفت : چه مى گوييد؟ گفتم : من از طرف امام موسى بن جعفر آمده ام و نامه اى دارم . نامه را از من گرفت ، شناخت ، نامه را بوسيد، بعد صورت مرا بوسيد، چشمهاى مرا بوسيد، مرا فورا برد در منزل ، مثل يك بچه در جلوى من نشست ، گفت : تو خدمت امام بودى ؟! گفتم : بله . تو با همين چشمهايت جمال امام را زيارت كردى ؟! گفتم : بله . گرفتاريت چيست ؟ گفتم : يك چنين ماليات سنگينى براى من بسته اند كه اگر بپردازم از زندگى ساقط مى شوم . دستور داد همان شبانه دفاتر را آوردند و اصلاح كردند؛ و چون آقا نوشته بود (هر كس كه يك مؤ منى را مسرور كند، چنين و چنان ) گفت : اجازه مى دهيد من خدمت ديگرى هم به شما بكنم ؟ گفتم : بله . گفت : من مى خواهم هر چه دارايى دارم ، امشب با تو نصف كنم ، آنچه پول نقد دارم با تو نصف مى كنم ، آنچه هم كه جنس است قيمت مى كنم ، نصفش را از من بپذير. گفت : با اين وضع آمدم بيرون و بعد در يك سفرى وقتى رفتم جريان را به امام عرض كردم ، امام تبسمى كرد و خوشحال شد.
هارون از چه مى ترسيد؟ از جاذبه حقيقت مى ترسيد ( (كونوا دعاة للناس بغير السنتكم ) ) (309) تبليغ كه همه اش زبان نيست ، تبليغ زبان اثرش بسيار كم است ؛ تبليغ ، تبليغ عمل است آن كسى كه با موسى بن جعفر يا با آباء كرامش و يا با اولاد طاهرينش روبرو مى شد و مدتى با آنها بود، اصلا حقيقت را در وجود آنها مى ديد، و مى ديد كه واقعا خدا را مى شناسد، واقعا از خدا مى ترسند، واقعا عاشق خدا هستند، و واقعا هر چه كه مى كنند براى خدا و حقيقت است .
صفوان جمال و هارون (310)
صفوان مردى بود كه - به اصطلاح امروز - يك بنگاه كرايه وسائل حمل و نقل داشت كه آن زمان بيشتر بود، و به قدرى متشخص و وسائلش زياد بود كه گاهى دستگاه خلافت ، او را براى حمل و نقل بارها مى خواست .
روزى هارون براى يك سفرى كه مى خواست به مكه برود، لوازم حمل و نقل او را خواست . قرار دادى با او بست براى كرايه لوازم . ولى صفوان ، شيعه و از اصحاب امام كاظم است . روزى آمد خدمت امام و اظهار كرد - يا قبلا به امام عرض كرده بودند - كه من چنين كارى كرده ام . حضرت فرمود: چرا شترهايت را به مرد ظالم ستمگر كرايه دادى ؟ گفت : من كه به او كرايه دادم ، براى سفر معصيت نبود. چون سفر، سفر حج و سفر طاعت بود كرايه دادم و الا كرايه نمى دادم . فرمود: پولهايت را گرفته اى يا نه ؟ - يا لااقل - پس كرايه هايت مانده يا نه ؟، بله ، مانده . فرمود: به دل خودت يك مراجعه بكن ، الآن كه شترهايت را به او كرايه داده اى ، آيا ته دلت علاقمند است كه لااقل هارون اين قدر در دنيا زنده بماند كه برگردد و پس كرايه تو را بدهد؟ گفت : بله . فرمود: تو همين مقدار راضى به بقاء ظالم هستى و همين گناه است .
صفوان بيرون آمد. او سوابق زيادى با هارون داشت . يك وقت خبردار شدند كه صفوان تمام اين كاروان را يكجا فروخته است . اصلا دست از اين كارش برداشت . بعد كه فروخت رفت (نزد طرف قرارداد) و گفت : ما اين قرارداد را فسخ مى كنيم چون من ديگر بعد از اين نمى خواهم اين كار را بكنم ، و خواست يك عذرهايى بياورد. خبر به هارون دادند. گفت : حاضرش كنيد او را حاضر كردند. گفت : قضيه از چه قرار است ؟ گفت : من پير شده ام ؟ ديگر اين كار از من ساخته نيست ، فكر كردم اگر كار هم مى خواهم بكنم ، كار ديگرى باشد. هارون خبردار شد. گفت : راستش را بگو، چرا فروختى ؟ گفت : راستش همين است . گفت : نه ، من مى دانم قضيه چيست . موسى بن جعفر خبردار شده كه تو شترها را به من كرايه داده اى ، و به تو گفته اين كار، خلاف شرع است انكار هم نكن ، به خدا قسم اگر نبود آن سوابق زيادى كه ما از ساليان دراز با خاندان تو داريم دستور مى دادم همين جا اعدامت كنند.(311)
قدرت روحى امام عليه السلام (312)
هارون كسى را فرستاد زندان و خواست از اين راه (از امام اعتراف بگيرد)؛ باز از همين حرفها كه ما به شما علاقه منديم ؛ ما به شما ارادت داريم ، مصالح ايجاب مى كند كه شما اينجا باشيد و به مدينه نرويد و الا ما هم قصدمان اين نيست كه شما زندانى باشيد، ما دستور داديم كه شما را در يك محل امنى در نزديك خودم نگهدارى كنند، و من آشپز مخصوص ‍ فرستادم چون ممكن است كه شما به غذاهاى ما عادت نداشته باشيد؛ هر غذايى كه مايليد، دستور بدهيد برايتان تهيه كنند.
ماءمورش كيست ؟ همين (فضل بن ربيع ) كه زمانى امام در زندانش ‍ بوده و از افسران عالى رتبه هارون است . فضل در حالى كه لباس رسمى پوشيده و مسلح بود و شمشيرش را حمايل كرده بود رفت زندان خدمت امام . امام نماز مى خواند. متوجه شد كه فضل بن ربيع آمده . (حال ببينيد قدرت روحى چيست ) فضل ايستاده و منتظر است كه امام نماز را سلام بدهد و پيغام خليفه را ابلاغ كند. امام تا نماز را سلام داد و گفت : ( (السلام عليكم و رحمة الله و بركاته ) ) مهلت نداد، گفت : (الله اكبر) و ايستاد به نماز. باز فضل ايستاد. بار ديگر نماز امام تمام شد. باز تا گفت : (السلام عليكم )، مهلت نداد و گفت : (الله اكبر). چند بار اين عمل تكرار شد. فضل ديد نه ، تعمد است .
اول خيال مى كرد كه لابد امام يك نمازهايى دارد كه بايد چهار ركعت يا شش ركعت و يا هشت ركعت پشت سر هم باشد؛ بعد فهميد نه ، حساب اين نيست نمازها بايد پشت سر هم باشد، حساب اين است كه امام نمى خواهد به او اعتنا كند، نمى خواهد او را بپذيرد، به اين شكل مى خواهد نپذيرد. ديد بالاءخره ماءموريتش را بايد انجام بدهد، اگر خيلى هم بماند، هارون سوءظن پيدا مى كند كه نكند رفته در زندان يك قول و قرارى با موسى بن جعفر بگذارد. اين دفعه آقا هنوز السلام عليكم را تمام نكرده بود، شروع كرد به حرف زدن . آقا هنوز مى خواست بگويد السلام عليكم ، او حرفش را شروع كرد. شايد اول هم سلام كرد. هر چه هارون گفته بود گفت . هارون به او گفته بود مبادا آنجا كه مى روى ، بگويى اميرالمؤ منين چنين گفته است ، به عنوان اميرالمؤ منين نگو، بگو پسر عمويت هارون اين جور گفت . او هم با كمال تواضع و ادب گفت : هارون پسر عموى شما سلام رسانده و گفته است كه بر ما ثابت است كه شما تقصيرى و گناهى نداريد، ولى مصالح ايجاب مى كند كه شما در همين جا باشيد و فعلا به مدينه بر نگرديد تا موقعش برسد، و من مخصوصا دستور دادم كه آشپز مخصوص بيايد، هر غذايى كه شما مى خواهيد و دستور مى دهيد، همان را برايتان تهيه كند.
نوشته اند: امام در پاسخ اين جمله را فرمود:
( لا حاضر لى مال فينفعنى و ما خلقت سؤ ولا، الله اكبر) . (313)
مال خودم اينجا نيست كه اگر بخواهم خرج كنم از مال حلال خودم خرج كنم ، آشپز بيايد و به او دستور بدهم ؛ من هم آدمى نيستم كه بگويم : جيره بنده چقدر است ، جيره اين ماه مرا بدهيد؛ من هم مرد سؤ ال نيستم ...
اين بود كه خلفا مى ديدند اينها را از هيچ راهى و به هيچ وجهى نمى توانند (وادار به ) تمكين بكنند. تابع و تسليم بكنند، و الا خود خلفا مى فهميدند كه شهيد كردن ائمه چقدر برايشان گران تمام مى شود، ولى از نظر آن سياست جابرانه خودشان كه از آن ديگر دست بر نمى داشتند، باز آسانترين راه را همين راه مى ديدند.
موجبات شهادت امام عليه السلام (314)
موجبات شهادت امام موسى بن جعفر عليه السلام (را مى توان چنين بر شمرد كه :)
اولا: وجود اينها، شخصيت اينها به گونه اى بود كه خلفا از طرف اينها احساس خطر مى كردند.
دوم : تبليغ مى كردند و قضايا را مى گفتند، منتها تقيه مى كردند، يعنى طورى عمل مى كردند كه تا حد امكان ، مدرك به دست طرف نيفتد كه خيال مى كنيم تقيه كردن ، يعنى رفتن و خوابيدن . اوضاع زمانشان ايجاب مى كرد كه كارشان را انجام دهند و كوشش كنند مدرك هم دست طرف ندهند، وسيله و بهانه هم دست طرف ندهند يا لااقل كمتر بدهند.
سوم : اين روح مقاوم عجيبى كه داشتند. عرض كردم كه وقتى مى گويند: آقا! تو فقط يك عذرخواهى كوچك زبانى در حضور يحيى بكن ، مى گويد: ديگر عمر ما گذشته است .
چگونگى شهادت امام عليه السلام (315)
عرض كردم آخرين زندان ، زندان (سندى بن شاهك ) بود. يك وقت خواندم كه او اساسا مسلمان نبوده و يك مرد غير مسلمان بوده است . از آن كسانى بود كه هر چه به او دستور مى دادند، دستور را به شدت اجرا مى كرد. امام را در يك سياهچال قرار دادند. بعد هم كوششها كردند براى اين كه تبليغ بكنند كه امام به اجل خود از دنيا رفته است .
نوشته اند كه همين يحيى برمكى براى اين كه پسرش فضل را تبرئه كرده باشد، به هارون قول داد كه آن وظيفه اى را كه ديگران انجام نداده اند، من خودم انجام مى دهم . سندى را ديد و گفت : اين كار (به شهادت رساندن امام ) را تو انجام بده ، و او هم قبول كرد.
يحيى زهر خطرناكى را فراهم كرد و در اختيار سندى گذاشت . آن را به يك شكل خاصى در (خرمايى ) تعبيه كردند و خرما را به امام خوراندند و بعد هم فورا شهود حاضر كردند، علماى شهر و قضات را دعوت كردند (نوشته اند: عدول المؤ منين را دعوت كردند، يعنى مردمان موجه ، مقدس ، آنها كه مورد اعتماد مردم هستند) حضرت را هم در جلسه حاضر كردند و هارون گفت : ايها الناس ببينيد اين شيعه ها چه شايعاتى در اطراف موسى بن جعفر رواج مى دهند، مى گويند: موسى بن جعفر در زندان ناراحت است ، موسى بن جعفر چنين و چنان است . ببينيد او كاملا سالم است . تا حرفش تمام شد حضرت فرمود: (دروغ مى گويد، همين الآن من مسمومم و از عمر من دو سه روزى بيشتر باقى نمانده است ). اينجا تيرشان به سنگ خورد. اين بود كه بعد از شهادت امام ، جنازه امام را آوردند در كنار جسر بغداد گذاشتند، و هى مردم را مى آوردند كه ببينيد! آقا سالم است ، عضوى از ايشان شكسته نيست ، سرشان هم كه بريده نيست ، گلويشان هم كه سياه نيست ، پس ما امام را نكشتيم ، به اجل خودش از دنيا رفته است .
سه روز بدن امام در كنار جسر بغداد نگه داشتند براى اين كه به مردم اين جور افهام كنند كه امام به اجل خود از دنيا رفته است . البته امام ، علاقمند زياد داشت ، ولى آن گروهى كه مثل اسپند روى آتش بودند، شيعيان بودند.
يك جريان واقعا دلسوزى مى نويسند كه چند نفر از شيعيان امام ، از ايران آمده بودند با آن سفرهاى قديم كه با چه سختى ئى مى رفتند. اينها خيلى آرزو داشتند كه حالا موفق شده اند بيايند تا بغداد، لااقل بتوانند از اين زندانى هم يك ملاقاتى بكنند. ملاقات زندانى كه نبايد يك جرم محسوب شود، ولى هيچ اجازه ملاقات با زندانى را نمى دادند. اينها با خود گفتند: ما خواهش مى كنيم ، شايد بپذيرند:
آمدند خواهش كردند، اتفاقا پذيرفتند و گفتند: بسيار خوب ، همين امروز ما ترتيبش را مى دهيم ، همين جا منتظر باشيد. اين بيچاره ها مطمئن كه آقا را زيارت مى كنند، بعد بر مى گردند به شهر خودشان كه ما توفيق پيدا كرديم آقا را ملاقات كنيم ، آقا را زيارت كرديم ، از خودشان فلان مسئله را پرسيديم و اين جور به ما جواب دادند. همين طور كه در بيرون زندان منتظر بودند. كه كى به آنها اجازه ملاقات بدهند، يك وقت ديدند كه چهار نفر حمال بيرون آمدند و يك جنازه هم روى دوششان است . ماءمور گفت : امام شما همين است .
3. حضرت على بن موسى الرضا عليهماالسلام (316)
مقدمه
بحث امروز ما يك بحث تاريخى و از فروع مسائل مربوط به امامت و خلافت است ، و آن ، مسئله به اصطلاح ولايتعهد(ى ) حضرت رضا عليه السلام است كه ماءمون ايشان را از مدينه به خراسان آن وقت (به مرو) آورد و به عنوان ولى عهد خودش منصوب كرد؛ و حتى همين كلمه (وليعهد) يا (ولى عهد) هم در همان مورد استعمال شده ، يعنى اين تعبير تنها مربوط به امروز نيست ، مربوط به همان وقت است .
من از چند سال پيش در فكر بودم كه ببينم اين كلمه از چه تاريخى پيدا شده ؛ در صدر اسلام كه نبوده ، يعنى اصلا موضوعش نبوده ، لغتش هم استعمال نمى شده ؛ اين كار كه خليفه وقت در زمان حيات خودش فردى را به عنوان جانشين معرفى كند و از مردم بيعت بگيرد اول بار در زمان معاويه و براى يزيد انجام شد، ولى اين اسم را نداشت كه براى يزيد بيعت كنيد به عنوان (ولى عهد). در دوره هاى بعد هم يادم نيست (اين تعبير را) ديده باشم با اين كه به اين نكته توجه داشته ام . ولى در اينجا مى بينيم كه اين كلمه استعمال شده است و همواره هم تكرار مى شود؛ و لهذا ما نيز به همين تعبير بيان مى كنيم چون اين تعبير مربوط به تاريخ است ؛ تاريخ به همين تعبير گفته ، ما هم قهرا به همين تعبير بايد بگوئيم .
نظير شبهه اى كه در مسئله صلح امام حسن عليه السلام هست در اينجا هم هست با اين كه ظاهر امر اين است كه اينها دو عمل متناقض و متضاد است ، زيرا امام حسن خلافت را رها كرد و به تعبير تاريخ - يا به تعبير خود امام - (تسليم امر) كرد يعنى كار را واگذاشت و رفت ، و در اينجا قضيه برعكس است ؛ قضيه ، واگذارى نيست ، تحويل گرفتن است به حسب ظاهر.
ممكن است به نظر اشكال برسد كه پس ائمه چكار بكنند؟ وقتى كه كار را واگذار مى كنند مورد ايراد قرار مى گيرند. وقتى هم كه ديگران مى خواهند واگذار كنند و آنها را مى پذيرند باز مورد ايراد قرار مى گيرند پس ايراد در چيست ؟
ولى ايراد كنندگان وجهه نظرشان يك امرى است كه مى گويند؛ مشترك است ميان هر دو، ميان آن واگذار كردن به ديگران و اين قبول كردن از ديگران در حالى كه دارند واگذار مى كنند. مى گويند: در هر دو مورد نوعى سازش است ، آن واگذار كردن ، نوعى سازش بود با خليفه وقت كه به طور قطع به ناحق خلافت را گرفته بود، و اين قبول كردن - كه قبول كردن ولايتعهد(ى ) است - نيز بالاخره نوعى سازش است . كسانى كه ايراد مى گيرند حرفشان اين است كه در آنجا امام حسن عليه السلام نبايد تسليم امر مى كرد و به اين شكل سازش مى نمود بلكه بايد مى جنگيد تا كشته مى شد، و در اينجا هم امام رضا نمى بايست مى پذيرفت و حتى اگر او را مجبور به پذيرفتن كرده باشند مى بايست مقاومت مى كرد تا حدى كه كشته مى شد.
حال ، ما مسئله ولايتعهد(ى ) را كه يك مسئله تاريخى مهمى است تجزيه و تحليل مى كنيم تا مطلب روشن شود، درباره صلح امام حسن عليه السلام قبلا تا حدودى بحث شد.
اول بايد خود ماجرا را قطع نظر از مسئله حضرت رضا - كه (چرا ولايتعهدى را) قبول كرد و به چه شكل قبول كرد - از نظر تاريخى بررسى كرد كه جريان چه بوده است .
رفتار عباسيان با علويان
(ماءمون ) وارث خلافت عباسى است . عباسى ها از همان روز اولى كه روى كار آمدند، برنامه شان مبارزه كردن با علويه به طور كلى و كشتن علويين بود، و مقدار جنايتى كه عباسيان نسبت به علويين بر سر خلافت كردند از جناياتى كه امويين كردند كمتر نبود بلكه از يك نظر بيشتر بود، منتها در مورد امويين چون فاجعه كربلا - كه طرف ، امام حسين عليه السلام است - رخ مى دهد قضيه خيلى اوج مى گيرد و الا منهاى مسئله امام حسين ، فاجعه هايى كه اينها راجع به ساير علويين به وجود آوردند از فاجعه كربلا كمتر نبوده و بلكه زيادتر بوده است .
(منصور) كه دومين خليفه عباسى ، است ، با علويين ، با اولاد امام حسن - كه در ابتدا خودش با اينها كه واقعا مو به تن انسان راست مى شود، كه عده زيادى از اين سادات بيچاره را مدتى ببرد در يك زندانى ، آب به آنها ندهد، حتى اجازه بيرون رفتن و مستراح رفتن به آنها ندهد. به يك شكلى آنها را زجرش كند و وقتى كه مى خواهد آنها را بكشد، بگويد: برويد آن سقف را روى سرشان خراب كنيد.
بعد از منصور هم هر كدامشان كه آمدند به همين شكل عمل كردند. در زمان خود ماءمون پنج شش نفر امام زاده قيام كردند كه (مروج الذهب ) مسعودى و (كامل ) ابن اثير همه اينها را نقل كرده اند. در همان زمان ماءمون و هارون ، هفت هشت نفر از سادات علوى قيام كردند. پس كينه و عداوت ميان عباسيان و علويان يك مطلوب كوچكى نيست عباسيان به خاطر رسيدن به خلافت به هيچ كس ابقاء نكردند، احيانا اگر از خود عباسيان هم كسى رقيبشان مى شد فورا او را از بين مى بردند.
(ابومسلم ) اين همه به اينها خدمت كرد، همين قدر كه ذره اى احساس خطر كردند كلكش را كندند. (برامكه ) اين همه به هارون خدمت كردند و اين دو اين همه نسبت به يكديگر صميميت داشتند كه صميميت هارون و برامكه ضرب المثل تاريخ است ، (317) ولى هارون به خاطر يك امر كوچك از نظر سياسى ، يك مرتبه كلك اينها را كند و فاميلشان را دود داد. خود همين جناب (ماءمون ) با برادرش ‍ (امين ) در افتاد، اين دو برادر با هم جنگيدند و ماءمون پيروز شد و برادرش را به چه وضعى كشت .
حال اين خودش يك عجيبى است از عجايب تاريخ كه چگونه است كه چنين ماءمونى حاضر مى شود كه حضرت رضا را از مدينه احضار كند، دستور بدهد كه برويد او را بياوريد، بعد كه مى آورند موضوع را به امام عرضه بدارد، ابتدا بگويد خلافت را از من بپذير،(318) و در آخر راضى شود كه تو بايد ولايتعهد(ى ) را از من بپذيرى ، و حتى كار به تهديد برسد، تهديدهاى بسيار سخت . او در اين كار چه انگيزه اى داشت ؟ و چه جريانى در كار بوده است ؟ تجزيه و تحليل كردن اين قضيه از تاريخى خيلى ساده نيست .
(جرجى زيدان ) در جلد چهارم (تاريخ تمدن ) همين قضيه را بحث مى كند و خودش يك استنباط خاصى دارد كه عرض خواهم كرد، ولى يك مطلوب را اعتراف مى كند كه بنى العباس سياست خود را مكتوم نگاه مى داشتند حتى از نزديكترين افراد خود و لهذا اسرار سياست اينها مكتوم مانده است . مثلا هنوز روشن نيست كه جريان ولايتعهد(ى ) حضرت رضا براى چه بوده است ؟ اين جريان از نظر دستگاه خلافت فوق العاده مخفى نگاه داشته شده است .
مسئله ولايتعهدى امام رضا عليه السلام و نقلهاى تاريخى (319)
ولى بالاءخره اسرار آن طور كه بايد مخفى بماند مخفى نمى ماند. از نظر ما كه شيعه هستيم ، اسرار اين قضيه تا حدود زيادى روشن است . در اخبار و روايات ما - يعنى در نقلهاى تاريخى كه از طريق علماى شيعه رسيده است نه رواياتى كه بگوئيم از ائمه نقل شده است - مثل آنچه كه شيخ مفيد در كتاب (ارشاد) نقل كرده و آنچه - از او بيشتر - شيخ صدوق در كتاب (عيون اخبار الرضا) نقل كرده است ، مخصوصا در (عيون اخبار الرضا) نكات بسيار زيادى از مسئله ولايتعهد(ى ) حضرت رضا هست .
قبل از اين كه به اين تاريخهاى شيعى استناد كرده باشم ، در درجه اول كتابى از مدارك اهل تسنن را مدرك قرار مى دهم و آن ، كتاب (مقاتل الطالبيين ) ابوالفرج اصفهانى است . ابوالفرج اصفهانى از اكابر مورخين دوره اسلام است . او اصلا اموى و از نسل بنى اميه است ، و اين از مسلمات مى باشد...او در اين كتاب ، تاريخچه قيامهاى علويين و شهادتها و كشته شدنهاى اولاد ابى طالب اعم از علويين و غير علويين را - كه البته بيشترشان علويين هستند - جمع آورى كرده است كه اين كتاب اكنون در دست است .
در اين كتاب حدود ده صفحه را اختصاص داده به حضرت رضا، و جريان ولايتعهد(ى ) حضرت رضا را نقل كرده ، كه وقتى ما اين كتاب را مطالعه مى كنيم مى بينيم با تاريخچه هايى كه علماى شيعه به عنوان تاريخچه نقل كرده اند خيلى وفق مى دهد؛ مخصوصا آنچه كه در (مقاتل الطالبيين ) آمده با آنچه كه در (ارشاد) مفيد آمده - اين دو را باهم تطبيق كردم - خيلى به هم نزديك است ، مثل اين است كه يك كتاب باشند، چون گويا سندهاى تاريخى هر دو به منابع واحدى مى رسيده است . بنابراين مدرك ما در اين مسئله تنها سخن علماى شيعه نيست .
مسائل مشكوك
انگيزه ماءمون
حال برويم سراغ انگيزه هاى ماءمون ، ببينيم ماءمون را چه چيز وادار كرد كه اين موضوع (را مطرح كند؟) آيا ماءمون واقعا به اين فكر افتاده بود كه كار را واگذار كند به حضرت رضا كه اگر خودش مرد يا كشته شد خلافت به خاندان علوى و به حضرت رضا منتقل شود؟ اگر چنين اعتقادى داشت آيا اين اعتقادش تا نهايت امر باقى ماند؟ (يا اين (320)) كه ماءمون در ابتداى امر صميميت داشت ولى بعد پشيمان شد؟
احتمال اول : فرض اول (321)
(فرض اول آن است كه بگوئيم ماءمون تا نهايت امر بر اعتقادش باقى ماند در اين صورت ) بايد قبول نكنيم كه ماءمون ، حضرت رضا را مسموم كرده ، (بلكه ) بايد حرف كسانى را قبول كنيم كه مى گويند: حضرت رضا عليه السلام به اجل طبيعى از دنيا رفتند.
از نظر علماى شيعه اين فكر كه ماءمون از اول حسن نيت داشت و تا آخر هم بر حسن نيت خود باقى بود مورد قبول نيست . بسيارى از فرنگى ها چنين اعتقادى دارند، معتقدند كه ماءمون واقعا شيعه بود، واقعا معتقد و علاقه مند به آل على بود.
ماءمون و تشيع
ماءمون عالمترين خلفا و بلكه شايد عالمترين سلاطين جهان است . در ميان سلاطين جهان شايد عالمتر، دانشمندتر و دانش دوست تر (322) از ماءمون نتوان پيدا كرد. و در اين كه در ماءمون تمايل روحى و فكرى هم به تشيع بوده باز بحثى نيست ، چون ماءمون نه تنها در جلساتى كه حضرت رضا شركت مى كردند و شيعيان حضور داشتند دم از تشيع مى زده است ، (در جلساتى كه اهل تسنن حضور داشته اند نيز چنين بوده است ).
(ابن عبدالبر) كه يكى از علماى معروف اهل تسنن است اين داستانى را كه در كتب شيعه هست ، در آن كتاب معروفش نقل كرده است كه روزى ماءمون چهل نفر از اكابر علماى اهل تسنن در بغداد را احضار مى كند كه صبح زود بيائيد نزد من . صبح زود مى آيد از آنها پذيرائى مى كند. و مى گويد: من مى خواهم با شما در مسئله خلافت بحث كنم . مقدارى از اين مباحثه را آقاى (محمد تقى ) شريعتى در كتاب (خلافت و ولايت ) نقل كرده اند. قطعا كمتر عالمى از علماى دين را من ديده ام كه به خوبى ماءمون در مسئله خلافت استدلال كرده باشد؛ با تمام اينها در مسئله خلافت اميرالمؤ منين مباحثه كرد و همه را مغلوب نمود.
در روايات شيعه هم آمده است ، و مرحوم آقا شيخ عباس قمى نيز در كتاب (منتهى الآمال ) نقل مى كند كه شخصى از ماءمون پرسيد كه تو تشيع را از كى آموختى ؟ گفت : از پدرم هارون . مى خواست بگويد: پدرم هارون هم تمايل شيعى داشت . بعد داستان مفصلى را نقل مى كند، مى گويد: پدرم تمايل شيعى داشت ، به موسى بن جعفر چنين ارادت داشت ، چنين علاقه مند بود، چنين و چنان بود، ولى در عين حال با موسى بن جعفر به بدترين شكل عمل مى كرد. من يك وقت به پدرم گفتم : تو كه چنين اعتقادى درباره اين آدم دارى پس چرا با او اين جور رفتار مى كنى ؟ گفت : (الملك عقيم ) (مثلى است در عرب ) يعنى ملك ، فرزند نمى شناسد تا چه رسد به چيز ديگر. گفت : پسرك من ! اگر تو كه فرزند من هستى با من بر سر خلافت به منازعه برخيزى ، آن چيزى را كه چشمانت در او هست از روى تنت بر مى دارم ، يعنى سرت را از تنت جدا مى كنم .
پس در اين كه در ماءمون تمايل شيعى بوده شكى نيست ، منتها به او مى گويند: (شيعه امام كش ). مگر مردم كوفه تمايل شيعى نداشتند و امام حسين را كشتند؟! و در اين كه ماءمون مرد عالم و علم دوستى بوده نيز شكى نيست و اين سبب شده كه بسيارى از فرنگى ها معتقد بشوند كه ماءمون روى عقيده و خلوص نيت ، ولايتعهد(ى ) را به حضرت رضا تسليم كرد و حوادث روزگار مانع شد، زيرا حضرت رضا به اجل طبيعى از دنيا رفت و موضوع منتفى شد. ولى اين مطلب البته از نظر علماى شيعه درست نيست ، قرائن هم برخلاف آن است . اگر مطلب تا اين مقدار صميمى و جدى مى بود عكس العمل حضرت رضا عليه السلام در مسئله قبول ولايتعهد(ى ) به اين شكل نبود كه بود. ما مى بينيم حضرت رضا عليه السلام قضيه را به شكلى كه جدى باشد تلقى نكرده اند.
فرض دوم
(بر) فرض ديگر - كه اين فرض خيلى بعيد نيست چون امثال (شيخ مفيد) و (شيخ صدوق ) آن را قبول كرده اند - اين است كه ماءمون در ابتداى امر صميميت داشت ولى بعد پشيمان شد. در تاريخ هست - همين ابوالفرج هم نقل مى كند، و شيخ صدوق مفصل ترش را نقل مى كند شيخ مفيد هم نقل مى كند - كه ماءمون وقتى كه خودش اين پيشنهاد را كرد گفت : زمانى برادرم امين مرا احضار كرد (امين خليفه بود و ماءمون با اين كه قسمتى از ملك به او واگذار شده بود وليعهد هم بود) من نرفتم و بعد لشكرى فرستاد كه مرا دست بسته ببرند.
از طرف ديگر در نواحى خراسان قيامهايى شده بود و من لشكر فرستادم ، در آنجا شكست خوردند، در كجا چنين شد و شكست خورديم ، و بعد ديدم روحيه سران سپاه من هم بسيار ضعيف است ؛ براى من ديگر تقريبا جريان قطعى بود كه قدرت مقاومت با برادرم را ندارم و مرا خواهند گرفت ، كت بسته تحويل او خواهند داد و سرنوشت بسيار شومى خواهم داشت .
روزى بين خود و خداى خود توبه كردم - به آن كسى كه با او صحبت مى كند اتاقى را نشان مى دهد و مى گويد - در همين اتاق دستور دادم كه آب آوردند، اولا بدن خودم را شستشو دادم ، تطهير كردم (نمى دانم كنايه از غسل كردن است يا همان شستشوى ظاهرى سپس دستور دادم لباسهاى پاكيزه سفيد آوردند و در همين جا آنچه از قرآن حفظ بودم خواندم و چهار ركعت نماز بجا آوردم و بين خود و خداى خود عهد كردم (نذر كردم ) كه اگر خداوند مرا حفظ و نگهدارى كند و بر برادرم پيروز گرداند، خلافت را به كسانى بدهم كه حق آنهاست ؛ و اين كار را با كمال خلوص قلب كردم . از آن به بعد احساس كردم كه گشايشى در كار من حاصل شد، بعد از آن در هيچ جبهه اى شكست نخوردم ، در جبهه سيستان افرادى را فرستاده بودم ، خبر پيروزى آنها آمد، بعد طاهر بن الحسين را فرستادم براى برادرم ، او هم پيروز شد، هى پيروزى و پيروزى ، و من چون از خدا اين استجابت دعا را ديدم ، مى خواهم به نذرى كه كردم و به عهدى كه كردم وفا كنم .
شيخ صدوق و ديگران قبول كرده اند، مى گويند:
قضيه همين است ، انگيزه ماءمون فقط همين عهد و نذرى بود كه در ابتدا با خدا كرده بود. و (علت (323)) اين كه حضرت رضا (از قبول ولايتعهد(ى ) ) امتناع كرد از اين جهت بود كه مى دانست كه او تحت تاءثير احساسات آنى قرار گرفته و بعد پشيمان مى شود، شديد هم پشيمان مى شود.
البته بيشتر علما با اين نظر شيخ صدوق و ديگران موافق نيستند و معتقدند كه ماءمون از اول حسن نيت نداشت و يك نيرنگ سياسى در كار بود. حال نيرنگ سياسيش چه بود؟ آيا مى خواست نهضتهاى علويين را به اين وسيله فرو بنشاند؟ و آيا مى خواست به اين وسيله حضرت رضا را بدنام كند؟ چون اينها در كنار كه بودند. به صورت يك شخص منتقد بودند. خواست حضرت را داخل دستگاه كند و بعد ناراضى درست كند، همين طور كه در سياستها، اغلب اين كار را مى كنند؛ براى اين كه يك منتقد فعال وجيه المله اى را خراب كنند مى آيند پستى به او مى دهند و بعد در كار او خرابكارى مى كنند؛ از يك طرف پست به او مى دهند و از طرف ديگر در كارهايش اخلال مى كنند تا همه كسانى كه به او طمع بسته بودند از او برگردند.
در روايات ما اين مطلب هست كه حضرت رضا در يكى از سخنانشان به ماءمون فرمودند: (من مى دانم تو مى خواهى به اين وسيله مرا خراب كنى ) كه ماءمون عصبانى و ناراحت شد و گفت : اين حرفها چيست كه تو مى گوئى ؟! چرا اين نسبتها را به ما مى دهى ؟!