:: DownloadBook.ORG ::

فصل دوم : ائمه و عباسيان ، گفتار اول : به قدرت رسيدن بنى العباس
اجتماع محرمانه سران بنى هاشم (268)
اوايل كار كه مى خواست اين نهضت ضد اموى شروع شود، رؤ ساى بنى هاشم در (ابواء)(269) كه منزلى است بين مدينه و مكه ، اجتماع محرمانه اى تشكيل دادند. در آن اجتماع محرمانه (اولاد حسن )؛ يعنى عبدالله محض و پسرانش ؛ محمد و ابراهيم و هم چنين (بنى العباس )؛ يعنى ابراهيم امام و ابوالعباس سفاح و ابوجعفر منصور و عده اى ديگر از عموهاى اينها حضور داشتند. در آنجا عبدالله محض رو كرد به جمعيت و گفت :
بنى هاشم ! شما مردمى هستيد كه همه چشمها به شماست و همه گردنها به سوى شما كشيده مى شود و اكنون خدا وسيله فراهم كرده كه در اينجا جمع شويد، بيائيد همه ما با اين جوان (پسر عبدالله محض ) بيعت كنيم و او را به زعامت انتخاب كنيم و عليه امويها بجنگيم .
اين قضيه خيلى قبل از قضيه ابوسلمه است ، تقريبا دوازده سال قبل از قضاياى قيام خراسانى هاست ، اول بارى است كه مى خواهد اين كار شروع بشود، و به اين صورت شروع شد.
بيعت با محمد نفس زكيه
بنى العباس ابتدا زمينه را براى خودشان فراهم نمى ديدند، فكر كردند كه ولو در ابتدا هم شده يكى از آل على عليه السلام را كه در ميان مردم وجاهت بيشترى دارد مطرح كنند و بعدها او را مثلا از ميان ببرند. براى اين كار (محمد نفس زكيه ) را انتخاب كردند محمد پسر همان عبدالله محض است ...عبدالله محض ، هم از طرف مادر، فرزند حسين بن على است و هم از طرف پدر.(270)
عبدالله مردى است باتقوا، باايمان و زيبا و زيبايى را، هم از طرف مادر - و بلكه مادرها - به ارث برده است (چون مادر مادرش هم زن بسيار زيباى معروفى بوده ) و هم از طرف (پدر)، و به علاوه اسمش محمد است ، هم اسم پيغمبر؛ اسم پدرش هم عبدالله است ، از قضا يك خالى هم روى شانه او هست ، و چون در روايات اسلامى آمده بود كه وقتى ظلم زياد شد، يكى از اولاد پيغمبر از اولاد زهرا، ظاهر مى شود كه نام او نام پيغمبر است و خالى هم در پشت دارد، اينها معتقد شدند كه مهدى اين امت كه بايد ظهور كند و مردم را از مظالم نجات دهد، همين است و آن دوره نيز همين دوره است . لااقل براى خود اولاد امام حسن اين خيال پيدا شده بود كه مهدى امت همين است .
بنى العباس هم ، حال يا واقعا چنين عقيده اى پيدا كرده بودند و يا از اول با حقه بازى پيش آمدند. به هر حال اين طور كه ابوالفرج نقل كرده همين عبدالله محض برخاست و شروع كرد به خطابه خواندن ؛ مردم را دعوت كرد كه بيائيد ما با يكى از افراد خودمان در اينجا بيعت كنيم ، پيمان ببنديم و از خدا بخواهيم بلكه ما بر بنى اميه پيروز شويم . بعد گفت :
ايها الناس ! همه تان مى دانيد كه : ( (ان ابنى هذا هو المهدى ) ) مهدى امت همين پسر من است ، همه تان بياييد با او بيعت كنيد.
اينجا بود كه منصور گفت : (نه به عنوان مهدى امت ؛ به عقيده من هم آن كسى كه زمينه بهتر دارد همين جوان است . راست مى گويد، بيائيد با او بيعت كنيد). همه گفتند: راست مى گويد و قبول كردند كه با محمد بيعت كنند و بيعت كردند. بعد كه همه شان با او بيعت كردند فرستادند دنبال امام جعفر صادق .(271) وقتى كه حضرت صادق وارد شد، همان عبدالله محض كه مجلس را اداره مى كرد، از جا بلند شد و حضرت را پهلوى خودش نشاند و بعد همان سخنى را كه قبلا گفته بود تكرار كرد كه اوضاع چنين است و همه تان مى دانيد كه اين پسر من مهدى امت است ؛ ديگران بيعت كردند، شما هم بيا با مهدى امت بيعت كن . ( (فقال جعفر: لا تفعلوا) ) . امام جعفر صادق گفت : نه ، اين كار را نكنيد.
( فان هذا الامر لم يات بعد، ان كنت ترى (يعنى عبدالله ) اءن ابنك هذا هو المهدى فليس به و لا هذا اوانه ) .
آن مسئله مهدى امت كه پيغمبر خبر داده ، حالا وقتش نيست . عبدالله ! تو هم اگر خيال مى كنى اين پسر تو مهدى امت است ، اشتباه مى كنى . اين پسر تو مهدى امت نيست ، و اكنون نيز وقت آن مسئله نيست .
( و ان كنت انما تريد ان تخرجه غصبا لله وليامر بالمعروف وينه عن المنكر فانا والله لا ندعك فانت شيخنا و نبايع ابنك فى الامر.)
حضرت وضع خودش را بسيار روشن كرد، فرمود:
اگر شما مى خواهيد به نام مهدى امت با اين بيعت كنيد من بيعت نمى كنم ، دروغ است مهدى امت اين نيست ، وقت ظهور مهدى هم اكنون نيست ؛ ولى اگر قيام شما جنبه امر به معروف و نهى از منكر و جنبه مبارزه ضد ظلم دارد، من بيعت مى كنم .
بنابراين در اينجا وضع امام صادق صددرصد روشن است . امام صادق حاضر شد با اينها در مبارزه شركت كند ولى تحت عنوان امر به معروف و نهى از منكر و مبارزه با ظلم ، و حاضر نشد همكارى كند تحت عنوان اين اين كه اين مهدى امت است . گفتند: خير، اين مهدى امت است و اين امر واضحى است . فرمود: من بيعت نمى كنم . عبدالله ناراحت شد. وقتى كه عبدالله ناراحت شد حضرت فرمود:
عبدالله ! من به تو مى گويم : نه تنها پسر تو مهدى امت نيست ، نزد ما اهل بيت اسرارى است ، ما مى دانيم كه كى خليفه مى شود و كى خليفه نمى شود. پسر تو خليفه نمى شود و كشته خواهد شد.
(ابوالفرج ) نوشته است : عبدالله ناراحت شد و گفت : خير، تو برخلاف عقيده ات سخن مى گويى ، خودت هم مى دانى كه اين پسر من مهدى امت است و تو به خاطر حسد با پسر من اين حرفها را مى زنى . ( (فقال : و الله ماذاك يحملنى ولكن هذا و اخوته و ابنائهم دونكم ، و ضرب يده ظهر ابى العباس ...) ) امام صادق دست زد به پشت ابوالعباس سفاح و گفت : اين و برادرانش به خلافت مى رسند و شما و پسرانتان نخواهيد رسيد. بعد هم دستش را زد به شانه عبدالله بن حسن و فرمود: ايه (اين كلمه را در حال خوش و بش مى گويند) ( (ما هى اليك و لا الى ابنيك ) ) (مى دانست كه او را حرص خلافت برداشته نه چيزى ديگرى ) فرمود: اين خلافت به تو نمى رسد به بچه هايت هم نمى رسد، آنها را به كشتن نده ، اينها نمى گذارند كه خلافت به شماها برسد، و اين دو پسرت هم كشته خواهند شد.
بعد حضرت از جا حركت كرد و در حالى كه به دست (عبدالعزيز بن عمران زهرى )(272) تكيه كرده بود آهسته به او گفت : ( (اراءيت صاحب الرداء الاصفر؟) ) آيا آن كه قباى زرد پوشيده بود را ديدى ؟ (مقصودش ابوجعفر منصور بود) گفت : نعم . فرمود: به خدا قسم ما مى يابيم اين مطلب را كه همين مرد در آينده بچه هاى اين را خواهد كشت . عبدالعزيز تعجب كرد، با خود گفت : اينها كه امروز بيعت مى كنند! گفت : اين او را مى كشد؟! فرمود: بله . عبدالعزيز مى گويد: در دل گفتم نكند اين از روى حسادت اين حرفها را مى زند؟! و بعد مى گويد: به خدا قسم من از دنيا نرفتم جز اين كه ديدم كه همين ابوجعفر منصور قاتل همين محمد و آن پسر ديگر عبدالله شد.
در عين حال حضرت صادق به همين محمد علاقه مى ورزيد و او را دوست داشت ، و لذا همين ابوالفرج مى نويسد: ( (كان جعفر بن محمد اذا راءى محمد بن عبدالله بن الحسن تغر غرت عيناه ) ) وقتى كه او را مى ديد چشمانش پر اشك مى شد و مى گفت : ( (بنفسى هو، ان الناس فيقولون فيه و انه لمقتول ، ليس هذا فى كتاب على من خلفاء هذه الامة ) ) . اى جانم به قربان اين (اين علامت آن است كه خيلى به او علاقه مند است ) مردم يك حرفهايى درباره اين مى زنند كه واقعيت ندارد (مسئله مهدويت ) يعنى بيچاره خودش هم باورش آمده ؛ و اين كشته مى شود و به خلافت هم نمى رسد. در كتابى كه از على عليه السلام نزد ما هست ، نام اين ، جزء خلفاى امت نيست .
از اينجا معلوم مى شود اين نهضت را از ابتدا به نام مهدويت شروع كردند و حضرت صادق با اين قضيه سخت مخالفت كرد، گفت من به عنوان امر به معروف و نهى از منكر حاضرم بيعت كنم ولى به عنوان مهدويت نمى پذيرم . و اما بنى العباس اساسا حسابشان حساب ديگرى بود، مسئله (مسئله ) ملك و سياست بود.
(براى غير(273)) چهار امام يعنى حضرت امير و حضرت امام حسن و حضرت رضا حضرت صادق ، مسئله خلافت به هيچ شكل مطرح نبوده است . در مسئله حضرت صادق يك مسئله عرضه شدن خلافتى اجمالا وجود دارد... زمان حضرت ، كه آخر دوره بنى اميه و اول دوره بنى العباس ‍ بود، يك فرصت مناسب سياسى به وجود آمده بود، بنى العباس از اين فرصت استفاده كردند.
(سؤ الى كه در اينجا به ذهن تبادر مى كند اين است كه ) چگونه شد حضرت صادق عليه السلام نخواست از اين فرصت استفاده كند؟ (و اصولا فرصت از چه راهى پيدا شده بود؟)
فرصت از اين راه پيدا شده بود كه بنى اميه تدريجا مخالفانشان زياد مى شد، چه در ميان اعراب و چه در ميان ايرانيها، و چه به علل دينى و چه به علل دنيايى .
(علل دينى ) همان فسق و فجورهاى زياد بود كه خلفا علنا مرتكب مى شدند. مردم متدين شناخته بودند كه اينها فاسق و فاجر و نالايق اند؛ به علاوه ، جناياتى كه نسبت به بزرگان اسلام و مردان با تقواى اسلام مرتكب شدند. (اين گونه قضايا تدريجا اثر مى گذارد). مخصوصا از زمان شهادت امام حسين ، اين حس تنفر نسبت به بنى اميه در ميان مردم نضح گرفت و بعد هم كه قيامهايى بپا شد - مثل قيام زيد بن على بن الحسين و قيام يحيى بن زيد بن على بن الحسين - وجهه مذهبى اينها به كلى از ميان رفت . كار فسق و فجور آنها هم كه شنيده ايد چگونه بود. شرابخوارى و عياشى و بى پرده اين كارها را انجام دادن وجهه اينها را خيلى ساقط كرد. بنابراين از وجهه دينى ، مردم نسبت به اينها تنفر پيدا كرده بودند.
از (وجهه دنيائى ) هم ، حكامشان ظلم مى كردند، مخصوصا بعضى از آنها مثل (حجاج بن يوسف ) در عراق ، و چند نفر ديگر در خراسان ظلمهاى بسيار زيادى مرتكب شدند. ايرانى ها بالخصوص ، و در ايرانى ها بالخصوص خراسانى ها (آن هم خراسان به مفهوم وسيع قديمش ) يك جنب و جوشى عليه خلفاى بنى اميه پيدا كردند. يك تفكيكى ميان مساءله اسلام و مساءله دستگاه خلافت به وجود آمد. مخصوصا برخى از قيامهاى علويين فوق العاده در خراسان اثر گذاشت ؛ با اين كه خود قيام كنندگان از ميان رفتند ولى از نظر تبليغاتى فوق العاده اثر گذاشت .
(زيد) پسر امام زين العابدين در حدود كوفه قيام كرد. باز مردم كوفه با او عهد و پيمان بستند و بيعت كردند و بعد وفادار نماندند جز عده قليلى ، و اين مرد به وضع فجيعى در نزديكى كوفه كشته شد و به شكل بسيار جنايتكارانه اى با او رفتار كردند؛ با آنكه دوستانش شبانه نهر آبى را قطع كردند و در بستر آن قبرى كندند و بدن او را دفن كردند و دو مرتبه نهر را در مسيرش جارى كردند كه كسى نفهمد قبر او كجاست ، ولى در عين حال همان حفار گزارش داد، و بعد از چند روز آمدند بدنش را از آنجا بيرون آوردند و به دار آويختند و مدتها بر دار بود كه روى دار خشكيد؛ و مى گويند: چهار سال بدن او روى دار ماند.
زيد پسرى دارد جوان به نام (يحيى ). او هم قيامى كرد و شكست خورد و رفت به خراسان . رفتن يحيى به خراسان ، اثر زيادى در آنجا گذاشت . با اين كه خودش در جنگ با بنى اميه كشته شد ولى محبوبيت عجيبى پيدا كرد. ظاهرا براى اولين بار براى مردم خراسان قضيه روشن شد كه فرزندان پيغمبر در مقابل دستگاه خلافت اين چنين قيام كرده اند. آن زمانها اخبار حوادث و وقايع به سرعت امروز كه نمى رسيد، در واقع يحيى بود كه توانست قضيه امام حسين و پدرش زيد و ساير قضايا را تبليغ كند، به طورى كه وقتى خراسانى ها عليه بنى اميه قيام كردند - نوشته اند - مردم خراسان هفتاد روز عزاى يحيى بن زيد را بپا نمودند (معلوم مى شود انقلابهايى كه اول به نتيجه نمى رسد ولى بعد اثر خودش ‍ را مى بخشد چگونه است ). به هر حال در خراسان زمينه يك انقلاب فراهم شده بود، البته نه يك انقلاب صد در صد رهبرى شده ، بلكه اجمالا همين مقدار كه يك نارضايتى بسيار شديدى وجود داشت .
استفاده بنى العباس از نارضائى مردم
بنى العباس از اين جريان حداكثر استفاده را بردند. سه برادرند به نامهاى ابراهيم امام ، ابوالعباس سفاح و ابوجعفر منصور. اين سه برادر از نژاد عباس بن عبدالمطلب عموى پيغمبر هستند، به اين معنا كه ...آن (عبدالله بن عباس معروف ) كه از اصحاب اميرالمؤ منين است پسرى دارد به نام على و او پسرى دارد به نام عبدالله و عبدالله سه پسر دارد به نامهاى ابراهيم و ابوالعباس سفاح و ابوجعفر كه هر سه هم انصافا نابغه بوده اند.
اينها در اواخر عهد بنى اميه از اين جريانها استفاده كردند و راه استفاده شان هم اين بود كه مخفيانه دعاة و مبلغين تربيت مى كردند. يك تشكيلات محرمانه اى به وجود آوردند و خودشان در حجاز و عراق و شام مخفى بودند و اين تشكيلات را رهبرى مى كردند و نمايندگان آنها در اطراف و اكناف - و بيش از همه در خراسان - مردم را دعوت به انقلاب و شورش عليه دستگاه اموى مى كردند ولى از جنبه مثبت ، شخص معينى را پيشنهاد نمى كردند، مردم را تحت عنوان (الرضى من آل محمد) يا (الرضا من آل محمد) - يعنى يكى از اهل بيت پيغمبر كه مورد پسند باشد - دعوت مى كردند. از همين جا معلوم مى شود كه اساسا زمينه مردم ، زمينه اهل بيت پيغمبر و زمينه اسلامى بوده است .
اينهائى كه امروز مى خواهند به اين قيامهاى خراسان مثل (قيام ابومسلم ) رنگ ايرانى بدهند كه مردم روى تعصبات ملى و ايرانى اين كار را كردند، صدها شاهد و دليل وجود دارد كه چنين چيزى نيست كه اكنون نمى خواهم در اين قضيه بحث كنم ولى شواهد و دلايل زيادى (بر اين مدعا وجود دارد). البته مردم از اينها ناراضى بودند ولى آن چيزى كه مردم براى نجات خودشان فكر كرده بودند پناه بردن از بنى اميه به اسلام بود نه چيز ديگر. تمام شعارهاشان شعار اسلامى بود.
در آن خراسان عظيم و وسيع ، قدرتى نبود كه بخواهد مردمى را كه عليه دستگاه خلافت قيام كرده اند مجبور كرده باشد كه شعارهايى كه انتخاب مى كنند شعارهاى اسلامى باشد نه ايرانى . در آن وقت براى مردم خراسان مثل آب خوردن بود، اگر مى خواستند از زير بار خلافت و از زير بار اسلام هر دو شانه خالى كنند، ولى اين كار را نكردند، با دستگاه خلافت مبارزه كردند به نام اسلام و براى اسلام ؛ و لهذا در اولين روزى كه در سال 129 در مرو در دهى به نام (سفيدنج ) قيام خودشان را ظاهر كردند - كه روز عيد فطرى را براى اين كار انتخاب كردند و بعد از نماز عيد فطر اعلام قيام نمودند - شعارى كه بر روى پرچم خود نوشته بودند، همان اولين آيه قرآن راجع به جهاد بود...(274)
آيه ديگرى كه شعار خودشان قرار داده بودند آيه ( (يا ايها الناس انا خلقناكم من ذكر و انثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اءتقيكم ) ) (275) بود، كنايه از اين كه امويها برخلاف دستور اسلام عربيت را تاءييد مى كنند و امتياز عرب بر عجم قائل مى شوند و اين برخلاف اصل مسلم اسلام است . در واقع عرب را به اسلام دعوت مى كردند.
حديثى هست - و آن را در كتاب (خدمات متقابل اسلام و ايران ) نقل كرده ام - كه پيغمبر اكرم يا يكى از اصحاب ، آمد در يك جلسه اى نقل كرد كه من خواب ديدم گوسفندانى سفيد، داخل گوسفندانى سياه شدند و اينها با يكديگر آميزش كردند و از اينها فرزندانى به وجود آمد. بعد پيغمبر اكرم اين طور تعبير فرمود كه عجم با شما در اسلام شركت خواهد كرد و با شما ازدواج خواهد نمود، مردهاى شما با زنهاى آنها و زنهاى آنها با مردان شما. (غرضم اين جمله است ): من مى بينم آن روزى را كه عجم با شما بجنگد براى اسلام آن چنان كه روزى شما با عجم مى جنگيد براى اسلام . يعنى يك روز شما با عجم مى جنگيد كه عجم را مسلمان كنيد، و يك روز عجم با شما مى جنگد كه شما را برگرداند به اسلام ، كه مصداق اين حديث البته همان قيام است .
بنى العباس با يك تشكيلات محرمانه اى اين نهضتها را اداره مى كردند و خيلى هم دقيق ، منظم و عالى اداره مى كردند. ابومسلم را نيز آنها (به خراسان ) فرستادند نه اين كه اين قيام توسط ابومسلم شكل گرفت . آنها دعاتى به خراسان فرستاده بودند و اين دعاة مشغول دعوت بودند. ابومسلم هم اصلا اصل و نسبش هيچ معلوم نيست كه مال كجاست . هنوز تاريخ نتوانسته ثابت كند كه او اصلا ايرانى است يا عرب ، اگر ايرانى است آيا اصفهانى است يا خراسانى .
او غلامى جوان بود - بيست و چند ساله - كه ابراهيم امام با وى برخورد كرد، خيلى او را بااستعداد تشخيص داد، او را به خراسان فرستاد، گفت : اين براى اين كار خوب است ؛ و او در اثر لياقتى كه داشت توانست سايرين را تحت الشعاع خود قرار دهد و رهبرى اين نهضت را در خراسان اختيار كند.
البته ابومسلم سردار خيلى لايقى است به مفهوم سياسى ، ولى فوق العاده آدم بدى بوده ، يعنى يك آدمى بوده كه اساسا بويى از انسانيت نبرده بوده است . (ابومسلم ) نظير (حجاج بن يوسف ) است . اگر عرب به حجاج بن يوسف افتخار كند، ما هم حق داريم به ابومسلم افتخار كنيم . حجاج هم خيلى مرد باهوشى بوده ، خيلى مرد بااستعدادى بوده ، خيلى سردار لايقى بوده و خيلى به درد عبدالملك مى خورده ، اما خيلى هم آدم ضد انسانى بوده و از انسانيت بويى نبرده است . مى گويند: در مدت حكومتش 120 هزار نفر آدم را كشته و ابومسلم را مى گويند: 600 هزار نفر آدم را كشته . به اندك بهانه اى همان دوست صميمى خودش را مى كشت و هيچ اين حرفها سرش نمى شد كه اين ايرانى است يا عرب ، كه بگوئيم تعصب ملى در او بوده است .
ما نمى بينيم كه امام صادق در اين دعوتها دخالتى كرده باشد ولى بنى العباس فوق العاده دخالت كردند و آنها واقعا از جان خودشان گذشته بودند، مكرر هم مى گفتند: كه يا ما بايد محو شويم ، كشته شويم ، از بين برويم و يا خلافت را از اينها بگيريم .
مسئله ديگرى كه در اينجا اضافه مى شود اين است : بنى العباس دو نفر دارند از داعيان و مبلغانى كه اين نهضت را رهبرى مى كردند؛ يكى در عراق و در كوفه بود - كه مخفى هم بود - و يكى در خراسان . آن كه در كوفه بود به نام (ابو سلمه خلال ) معروف بود و آن كه در خراسان بود ابومسلم بود كه عرض كرديم او را به خراسان فرستادند و در آنجا پيشرفت كرد. ابوسلمه در درجه اول بود و ابومسلم در درجه دوم ...
ابوسلمه فوق العاده مرد باتدبيرى بوده ، سياستمدار و مدبر و وارد در امور و عالم و خوش صحبت بوده است . يكى از كارهاى بد و زشت ابومسلم همين بود كه با ابوسلمه حسادت و رقابت مى ورزيد، از همان خراسان مشغول تحريك شد كه ابوسلمه را از ميان بردارد. نامه هايى نوشت به ابوالعباس سفاح كه اين مرد خطرناكى است ، او را از ميان بردار. به عموهاى او نوشت ، به نزديكانش نوشت . هى توطئه كرد و تحريك . سفاح حاضر نمى شد، هر چه به او گفتند، گفت : كسى را كه اين همه به من خدمت كرده و اين همه فداكارى نموده چرا بكشم ؟ گفتند: او ته دلش چيز ديگرى است ، مايل است كه خلافت را از آل عباس برگرداند به آل ابى طالب . گفت : بر من چنين چيزى ثابت نشده و اگر هم باشد اين يك خيالى است كه برايش پيدا شده و بشر از اين جور خاطرات و خيالات خالى نيست . هر چه سعى كرد كه سفاح را در كشتن ابوسلمه وارد كند او وارد نشد، ولى فهميد كه ابوسلمه از اين توطئه آگاه است ، به فكر افتاد خودش ابوسلمه را از ميان بردارد و همين كار را كرد.
ابوسلمه خيلى شبها مى رفت نزد سفاح و با همديگر صحبت مى كردند و آخرهاى شب باز مى گشت . ابومسلم عده اى را ماءمور كرد، رفتند شبانه ابوسلمه را كشتند، و چون اطرفيان سفاح نيز همراه (قاتل يا قاتلان ) بودند، در واقع خون ابوسلمه لوث شد، و اين قضايا در همان سالهاى اول خلافت سفاح رخ داد. حال جريانى كه نقل كرده اند و خيلى مورد سؤ ال واقع مى شود اين است .
نامه ابوسلمه به امام صادق و عبدالله محض
ابوسلمه آن طور كه مسعودى در (مروج الذهب ) مى نويسد اواخر به فكر افتاد كه خلافت را از آل عباس به آل ابى طالب باز گرداند؛ يعنى در همه مدتى كه دعوت مى كردند، او براى آل عباس كار مى كرد، تا سال 132 فرا رسيد كه در اين سال رسما خود بنى العباس در عراق ظاهر شدند و فاتح گرديدند.
(ابراهيم امام ) در حدود شام فعاليت مى كرد و مخفى بود. او برادر بزرگتر بود و مى خواستند او را خليفه كنند ولى ابراهيم به چنگ (مروان بن محمد) آخرين خليفه بنى اميه افتاد، خودش احساس كرد كه از مخفيگاهش اطلاع پيدا كرده اند و عن قريب گرفتار خواهد شد؛ وصيت نامه اى نوشت و به وسيله يكى از كسان خود فرستاد به (حميمه ) كه مركزى بود در نزديكى كوفه و برادرانش آنجا بودند؛ و در آن وصيت نامه خط مشى سياست آينده را مشخص كرد و جانشين خود را تعيين نمود، گفت : من به احتمال قوى از ميان مى روم ، اگر من از ميان رفتم ، برادرم (سفاح ) جانشين من باشد (با اين كه سفاح كوچكتر از منصور بود سفاح را براى اين كار انتخاب كرد) و به آنها دستور داد كه اكنون هنگام آن است كه از حميمه خارج شويد، برويد كوفه و در آنجا مخفى باشيد، و هنگام ظهور نزديك است . او را كشتند. نامه او به دست برادرانش رسيد و آنها مخفيانه رفتند به كوفه و مدتها در كوفه مخفى بودند. ابوسلمه هم در كوفه مخفى بود و نهضت را رهبرى مى كرد. دو سه ماه بيشتر نگذشت كه ظاهر شدند، رسما جنگيدند و فاتح گرديدند.
مى گويند: بعد از آن كه ابراهيم امام كشته شد و جريان در اختيار سفاح و ديگران قرار گرفت ، ابوسلمه پشيمان شد و فكر كرد كه خلافت را از آل عباس به آل ابوطالب باز گرداند. نامه اى نوشت در دو نسخه ، محرمانه فرستاد به مدينه ؛ يكى را براى حضرت صادق و ديگرى را براى عبدالله بن حسن بن حسن بن على بن ابى طالب .(276) به ماءمور گفت : اين دو نامه را مخفيانه به اين دو نفر مى دهى ، ولى به هيچ كدامشان اطلاع نمى دهى كه به آن ديگرى نيز نامه نوشته ام (277) براى هر كدام از اينها در نامه نوشت كه خلاصه ، كار خلافت در دست من است ، اختيار خراسان به دست من است . اختيار اينجا (كوفه ) به دست من است ، منم كه تاكنون قضيه را به نفع بنى العباس برگردانده ام ، اگر شما موافقت كنيد، من اوضاع را به نفع شما مى گردانم .
عكس العمل امام و عبدالله محض
فرستاده ، ابتدا نامه را به حضرت صادق داد (هنگام شب بود) و بعد به عبدالله محض . عكس العمل اين دو نفر سخت مختلف بود. وقتى نامه را به حضرت صادق داد، گفت : من اين نامه را از طرف شيعه شما ابوسلمه براى شما آورده ام . حضرت فرمود: ابوسلمه شيعه من نيست . گفت : به هر حال نامه اى است ، تقاضاى جواب دارد. فرمود چراغ بياوريد. چراغ آوردند. نامه را نخواند، در حضور او جلوى چراغ گرفت و سوزاند، فرمود: به رفيقت بگو جوابت اين است ؛ و بعد حضرت اين شعر را خواند:

( ايا موقدا نارا لغيرك ضوءها

و يا حاطبا فى غير حبلك تحطب )

يعنى اى كسى كه آتش مى افروزى كه روشنى اش از آن ديگرى باشد؛ و اى كسى كه در صحرا، هيزم جمع مى كنى و در يك جا مى ريزى ، خيال مى كنى روى ريسمان خودت ريخته اى ؛ نمى دانى هر چه هيزم جمع كرده اى روى ريسمان ديگرى ريخته اى و بعد او مى آيد محصول هيزم تو را جمع مى كند.(278)
منظور حضرت از اين شعر چه بود؟ قدر مسلم اين است كه (اين شعر) مى خواهد منظره اى را نشان دهد كه يك نفر زحمت مى كشد و استفاده اش ‍ را ديگرى مى خواهد ببرد. حال يا منظور اين بود كه اى بدبخت ابوسلمه ! اين همه زحمت مى كشى ، استفاده اش را ديگرى مى برد و تو هيچ استفاده اى نخواهى برد؛ و يا خطاب به مثل خودش بود اگر درخواست ابوسلمه را قبول كند؛ يعنى اين دارد ما را به كارى دعوت مى كند كه زحمتش را ما بكشيم و استفاده اش را ديگرى ببرد. البته در متن چيز ديگرى نيست . همين قدر هست كه بعد از آنكه حضرت نامه را سوزاند اين شعر را خواند و ديگر جواب هم نداد.
فرستاده ابوسلمه از آنجا برخاست و رفت نزد عبدالله محض ، نامه را به او داد و او بسيار خوشحال و مبتهج و مسرور شد. آن طور كه مسعودى نوشته است ، صبح زود كه شد عبدالله الاغش را سوار شد و آمد به خانه حضرت صادق . حضرت صادق هم خيلى احترامش كرد (او از بنى اعمام امام بود). حضرت مى دانست قضيه از چه قرار است ؛ فرمود: گويا خبر تازه اى است . گفت : بله ، تازه اى كه به وصف نمى گنجد ( (نعم ، هو اجل من ان يوصف )) اين نامه ابوسلمه است كه براى من آمده ؛ نوشته است همه شيعيان ما در خراسان آماده هستند براى اين كه امر خلافت و ولايت به ما برگردد، و از من خواسته است كه اين امر را از او بپذيرم .
مسعودى (279) مى نويسد كه امام صادق به او گفت : ( (و متى كان اهل خراسان شيعة لك ؟) ) كى اهل خراسان شيعه تو شده اند كه مى گويى شيعيان ما نوشته اند؟! ( (انت بعثت ابا مسلم الى خراسان ؟!) ) آيا ابومسلم را تو فرستادى به خراسان ؟! تو به مردم خراسان گفتى كه لباس سياه بپوشند و شعار خودشان را لباس سياه قرار دهند؟!(280) آيا اينها كه از خراسان آمده اند،(281) تو اينها را به اينجا آورده اى ؟! اصلا يك نفر از اينها را تو مى شناسى ؟!
عبدالله از اين سخنان ناراحت شد. (انسان وقتى چيزى را خيلى بخواهد، بعد هم مژده اش را به بدهند ديگر نمى تواند در اطراف قضيه زياد فكر كند) شروع كرد به مباحثه كردن با حضرت صادق . به حضرت گفت : تو چه مى گويى ؟! ( (انما يريد القوم ابنى محمدا لانه مهدى هذه الامة ) ) اينها مى خواهند پسرم محمد را به خلافت برگزينند و او مهدى امت است (كه اين هم داستانى دارد كه برايتان عرض (كردم )...). فرمود: به خدا قسم كه مهدى امت او نيست و اگر پسرت محمد قيام كند قطعا كشته خواهد شد.
عبدالله بيشتر ناراحت شد و در آخر به عنوان جسارت گفت : تو روى حسادت اين حرفها را مى زنى . حضرت فرمود: به خدا قسم كه من جز خيرخواهى هيچ نظر ديگرى ندارم ، مصلحت تو نيست ، و اين مطلب نتيجه اى هم نخواهد داشت . بعد حضرت به او گفت : به خدا، ابوسلمه عين همين نامه اى را كه به تو نوشته به من هم نوشته است ولى من قبل از اين كه بخوانم نامه را سوختم . عبدالله با ناراحتى زياد از حضور امام صادق رفت .
حال اين قضايا مقارن تحولاتى است كه در عراق دارد صورت مى گيرد. آن تحولات چيست ؟ موقع ظهور بنى العباس است . ابومسلم هم فعاليت شديد مى كند كه ابوسلمه را از ميان ببرد. عموهاى سفاح هم او را تاءييد و تقويت مى كنند كه حتما او را از بين ببرد، و همين طور هم شد. هنوز فرستاده ابوسلمه ، از مدينه به كوفه نرسيده بود كه ابوسلمه را از ميان برداشتند. بنابراين جوابى كه عبدالله محض به اين نامه نوشت اصلا به دست ابوسلمه نرسيد.
بررسى
با اين وصفى كه مسعودى نوشته است - كه ديگران هم غير اين ننوشته اند - به نظر من قضيه ابوسلمه خيلى روشن است . ابوسلمه مردى بوده سياسى نه - به تعبير خود امام - شيعه و طرفدار امام جعفر صادق . به عللى كه بر ما مخفى نيست ، يك مرتبه سياستش از اين كه به نفع آل عباس ‍ كار كند تغيير مى كند. هر كسى را هم كه نمى شد (براى خلافت معرفى كرد، زيرا) مردم قبول نمى كردند، از حدود خاندان پيغمبر نبايد خارج باشد، يك كسى بايد باشد كه مورد قبول مردم باشد، از آل عباس هم كه نمى خواست باشد، غير از آل ابى طالب كسى نيست ، در آل ابى طالب هم ، دو شخصيت مبرز پيدا كرده بود: (عبدالله بن محض ) و (حضرت صادق ). سياست مآبانه بك نامه را به هر دو نفر نوشت كه تيرش به هر جا اصابت كرد از آنجا استفاده كند. بنابراين در كار ابوسلمه هيچ مسئله دين و خلوص مطرح نبوده ، مى خواسته يك كسى را ابزار قرار دهد، و به علاوه اين كار، كارى نبوده كه به نتيجه برسد، و دليلش هم اين است كه هنوز جواب آن نامه نيامده بود كه خود ابوسلمه از ميان رفت و غائله به كلى خوابيد.
تعجب مى كنم ، برخى كه ادعاى تاريخ ‌شناسى هم دارند - شنيده ام - كه مى گويند: چرا امام جعفر صادق وقتى كه ابوسلمه خلال به او نامه مى نويسد قبول نمى كند؟ اينجا كه هيچ شرايط فراهم نبود، نه شرايط معنوى ، كه افرادى با خلوص نيت پيشنهادى كرده باشند و نه شرايط ظاهرى ، كه امكاناتى فراهم باشد.
نمونه هايى از سياست عباسيان
1. حمايت از ايرانيان
از سال 132 (ه -.ق ) كه عباسيان روى كار آمدند، دفتر سياست ورق خورد. سياست عباسيان تا زمان معتصم - كه عنصر ترك روى كار آمد - بر مبناى حمايت از ايرانيان و تقويت ايرانيان عليه اعراب بود. صد ساله اول عباسى براى ايرانيان ، عصر طلايى بوده است . برخى وزراى ايرانى مانند برامكه - كه از اولاد بوداييان بلخ بودند - و فضل بن سهل ذوالرياستين سرخسى ، بعد از خليفه ، بزرگترين قدرت به شمار مى رفتند.
ايرانيان در قرن اول حكومت عباسى ، هر چند در رفاه بودند، ولى از نظر سياسى جزء قلمرو خلافت اسلامى بودند و حكومت مستقلى نداشتند. اما پس از صد سال يعنى از زمان حكومت طاهريان بر خراسان و بالخصوص از زمان صفاريان ، حكومت مستقل تشكيل دادند. و البته اين حكومتهاى مستقل در عين حال تا پايان خلافت عباسى تحت نفوذ معنوى خلفاى عباسى بودند.
مردم ايران براى مقام خلافت به اعتبار نام جانشينى پيغمبر اكرم صلى اللّه عليه و آله نوعى قداست قائل بودند و حكومت هيچ حاكمى را در ايران مادامى كه منشورى از خليفه نمى آورد شرعى و قانونى نمى دانستند. تا آنكه در قرن هفتم ، دستگاه خلافت عباسى بر چيده شد و اين جريان خاتمه يافت . پس از برچيده شدن خلافت عباسى ، خلفاى عثمانى در غير ايران تا حدى نفوذ معنوى داشتند ولى در ايران به علت تشيع اين مردم و غير شرعى دانستن خلافت ، به هيچ وجه نفوذى نداشتند.
2. ترويج زبان فارسى (282)
طبق شواهد تاريخى ، بنى عباسى كه از ريشه عرب و عرب نژاد بودند، از خود ايرانى ها بيشتر زبان فارسى را ترويج مى كردند و اين ، بدان جهت بود كه آنها براى مبارزه با بنى اميه كه سياستشان عربى بود و براساس تفوق عرب بر غير عرب سياست ضد عربى پيشه كردند. و به همين دليل است كه اعراب ناسيوناليست و عنصر پرست امروز، بنى اميه را مورد تجليل قرار مى دهند و از بنى العباس كم و بيش انتقاد مى كنند.
بنى العباس به خاطر مبارزه با بنى اميه كه اساس سياستشان قوميت و نژاد و عنصر پرستى عربى بود با عربيت و هر چه موجب تفوق عرب بر غير عرب بود مبارزه مى كردند، عنصر غير عرب را تقويت مى كردند و امورى را كه سبب مى شد كمتر غير عرب تحت تاءثير عرب قرار بگيرند تقويت مى كردند، و به همين جهت به ترويج زبان فارسى پرداختند و حتى با زبان عربى مبارزه كردند.
(ابراهيم امام ) كه پايه گذار سلسله بنى عباس است ، به ابومسلم خراسانى نوشت :
كارى بكن كه يك نفر در ايران به عربى صحبت نكند و هر كس را كه ديدى به عربى سخن مى گويد بكش .(283)
مستر فراى در صفحه 387 كتاب خود مى گويد:
به عقيده من خود تازيان در گسترش زبان فارسى در در مشرق يارى كرده اند و اين خود موجب برافتادن زبان سعدى و لهجه هاى ديگر آن سرزمين شد.
در ريحانة الادب (284) مى نويسد:
در سال صد و هفتاد هجرى كه ماءمون به خراسان رفت و هر يك از افاضل نواحى به وسيله خدمتى و مدحتى تقرب مى جسته اند، ابوالعباس مروزى نيز در سخنورى به هر دو زبان تازى و درى مهارتى بى نهايت داشت ، مدحت ملمعى مخلوط از كلمات فارسى و عربى نظم و در حضور ماءمون انشاء كرد و بس پسنده طبع شد و به انعام هزار دينار (هزار اشرفى طلاى هيجده نخودى ) به طور استمرار، قرين افتخار گرديد. از آن پس فارسى زبانان بدان شيوه رغبت كردند و طريقه نظم فارسى را كه بعد از غلبه عرب متروك بوده مسلوك داشتند.
3. جعل احاديث (285)
در زمان پيغمبر اگر كسى دروغى به پيغمبر مى بست براى يك ... غرض ‍ شخصى بود، اما در زمانهاى بعد، دروغ بستن به پيغمبر جنبه اجتماعى پيدا كرد يعنى ابزارى شد در دست سياسيون . خلفاى وقت از اين موضوع به نفع سياستهاى خودشان استفاده مى كردند، پولها خرج مى كردند، محدثينى را كه ايمانشان سست بود و بنده دينار و درهم بودند پيدا مى كردند و پولها مى دادند كه مثلا در فلان موضوع يك حديث نقل كن ...
در زمان (مهدى ) خليفه سوم عباسى ، پسر منصور كه يكى از عاداتش كبوتر بازى بود و در اين كار مسابقه مى داد، يك نفر از همين محدثين نزد او آمد. براى رضاى خاطر مهدى گفت : من از كه شنيدم از پيغمبر: ( لا سبق الا فى حف او حافر او طائر) كه او (طائر) را از خودش اضافه كرده بود. مهدى خيلى خوشش آمد و پول حسابى به او داد.
اين جور جريانها در دنياى اسلام زياد پيدا شده است .
4. شايعه بى اساس (286)
در اينجا لازم است به يك شايعه كه دست جنايتكار خلفاء عباسى آن را بوجود آورده و در ميان عموم مردم شهرت يافته ، اشاره مختصر بكنم : در ميان عموم مردم شهرت يافته و در بسيارى از كتابها نوشته شده كه (امام مجتبى ) فرزند برومند اميرالمؤ منين عليه السلام از كسانى بوده كه زياد زن مى گرفته و طلاق مى داده است . و چون ريشه اين شايعه تقريبا از يك قرن بعد از وفات امام بوده است به همه جا پخش شده است و دوستان آن حضرت نيز بدون تحقيق در اصل مطلب و بدون توجه به اين كه اين كار از نظر اسلام يك كار مبغوض و منفورى است و شايسته مردم عياش و غافل است نه شايسته مردى كه يكى از كارهايش اين بود كه پياده به حج مى رفت ، متجاوز از بيست بار تمام ثروت و دارائى خود را با فقرا تقسيم كرد و نيمى را خود برداشت و نيم ديگر را به فقرا و بيچارگان بخشيد، تا چه رسد به مقام اقدس امامت و طهارت آن حضرت .
خوشبختانه محققان با ارزش عصر اخير در اين زمينه تحقيقاتى كرده و ريشه اين دروغ را پيدا كرده اند. ظاهرا اول كسى كه اين سخن از او شنيده شده است قاضى انتصابى منصور دوانيقى بوده كه به امر منصور ماءمور بوده اين شايعه را بپراكند. به قول يكى از مورخان :
اگر امام حسن اين همه زن گرفته است پس فرزندان (او) كجا هستند؟! چرا عدد فرزندان امام اين قدر كم بوده است . امام كه عقيم نبوده و از طرفى رسم جلوگيرى يا سقط جنين هم كه معمول نبوده است .
من از ساده دلى بعضى از ناقلان حديث شيعى مذهب تعجب مى كنم كه از طرفى از پيغمبر اكرم و ائمه اطهار اخبار و احاديث بسيار زيادى روايت مى كنند كه خداوند دشمن مى دارد يا لعنت مى كند، مردمان بسيار طلاق را، پشت سرش مى نويسند: امام حسن مرد بسيار طلاقى بوده .
اين اشخاص فكر نكرده اند كه يكى از سه راه را بايد انتخاب كنند. يا بگويند طلاق عيب ندارد و خداوند مرد بسيار طلاق را دشمن نمى دارد، يا بگويند امام حسن مرد بسيار طلاق نبوده است ، يا بگويند العياذبالله امام حسن پايبند دستورهاى اسلام نبوده است ، اما اين آقايان محترم از يك طرف احاديث مبغوضيت طلاق را صحيح و معتبر مى دادند و از طرف ديگر نسبت به مقام قدس امام حسن خضوع و تواضع مى كنند و از طرف ديگر نسبت بسيار طلاقى را براى امام حسن نقل مى كنند و بدون اين كه انتقاد كنند از آن مى گذرند.
بعضى كار را به آنجا كشانيده اند كه گفته اند: اميرالمؤ منين على عليه السلام از اين كار فرزندش ناراحت بود. در منبر به مردم اعلام كرد كه به پسرم حسن ، زن ندهيد زيرا دختران شما را طلاق مى دهد. اما مردم جواب دادند ما افتخار داريم كه دختران مان همسر فرزند عزيز پيغمبر بشود. او دلش خواست نگه مى دارد اگر دلش نخواست طلاق مى دهد.