:: DownloadBook.ORG ::

احتمال دوم (324)
احتمال ديگر اين است كه اساسا ماءمون در اين قضيه اختيارى نداشته ، ابتكار از ماءمون نبوده ، ابتكار از فضل بن سهل ذوالرياستين وزير ماءمون بوده است (325) كه آمد به ماءمون گفت : پدران تو با آل على بد رفتار كردند، چنين كردند، حالا سزاوار است كه تو افضل آل على را كه امروز على بن موسى الرضا است بياورى و ولايتعهد(ى ) را به او واگذار كنى ، و ماءمون قلبا حاضر نبود اما چون فضل اين را خواسته بود چاره اى نديد.
باز بنابراين فرض كه ابتكار از فضل بود، فضل چرا اين كار را كرد؟ آيا فضل شيعى بود؟ روى اعتقاد به حضرت رضا اين كار را كرد؟ يا نه ، او روى عقايد مجوسى خود باقى بود، خواست عجالتا خلافت را از خاندان عباس بيرون بكشد، و اصلا مى خواست با اساس خلافت بازى كند، و بنابراين با حضرت رضا هم خوب نبود و بد بود؛ و لهذا اگر نقشه هاى فضل عملى مى شد خطرش بيشتر از خلافت خود ماءمون بود. چون ماءمون بالاءخره هر چه بود يك خليفه مسلمان بود ولى اينها شايد مى خواستند اساسا ايران را از دنياى اسلام مجزا كنند و ببرند به سوى مجوسيت .
اينها همه سئوال است كه عرض مى كنم ، نمى خواهم بگويم كه تاريخ يك جواب قطعى به اينها مى دهد.
فرض اول (326)
بعضى - كه البته اين احتمال خيلى ضعيف است گو اين كه افرادى مثل (جرجى زيدان ) و حتى (ادوارد براون ) قبول كرده اند - مى گويند: اصلا فضل بن سهل شيعه بوده (و در اين موضوع ) حسن نيت داشت و مى خواست واقعا خلافت را (به خاندان علوى ) منتقل كند.
ولى (327) اين حرف هم ، حرف صحيح و درستى نيست (زيرا) با تواريخ تطبيق نمى كند. اگر فضل بن سهل آن چنان صميمى مى بود و واقعا مى خواست تشيع را بر تسنن پيروزى بدهد عكس العمل حضرت رضا در مقابل ولايتعهد(ى ) اين جور نبود كه بود، و بلكه در روايات شيعه و در تواريخ شيعه زياد آمده است كه حضرت رضا عليه السلام با فضل بن سهل سخت مخالف بود و بلكه بيشتر از آن كه با ماءمون مخالف بود با فضل بن سهل مخالف بود و فضل بن سهل را يك خطر به شمار مى آورد و گاهى به ماءمون هم مى گفت كه از اين بترس ، اين و برادرش بسيار خطرناكند؛ و نيز دارد كه فضل بن سهل نيز عليه حضرت رضا خيلى سعايت مى كرد.
(به بيان ديگر(328)) اگر اين فرض صحيح باشد بايد حضرت رضا با فضل بن سهل همكارى كند، به جهت اين كه وسيله كاملا آماده شده است كه خلافت منتقل شود به علويين ، و حتى نبايد بگويد: من قبول نمى كنم تا تهديد به قتلش كنند و بعد هم كه قبول كرد بگويد بايد جنبه تشريفاتى داشته باشد، من در كارها مداخله نمى كنم ؛ بلكه بايد جدا قبول كند، در كارها هم مداخله نمايد و ماءمون را عملا از خلافت خلع يد كند.
البته اينجا يك اشكال هست و آن اين كه اگر فرض هم كنيم كه با همكارى حضرت رضا و فضل بن سهل مى شد ماءمون را از خلافت خلع كرد، چنين نبود كه ديگر اوضاع خلافت رو به راه باشد، چون خراسان جزئى از مملكت اسلامى بود، همين قدر كه به مرز رى مى رسيديم ، از آنجا به آن طرف ، يعنى قسمت عراق كه قبلا دارالخلافه بود، و نيز حجاز و يمن و مصر و سوريه وضع ديگرى داشت ؛ آنها كه تابع تمايلات مردم ايران و مردم خراسان نبودند و بلكه تمايلاتى بر ضد اينها داشتند؛ يعنى اگر فرض هم مى كرديم كه اين قضيه به همين شكل بود و عملى مى شد، حضرت رضا در خراسان خليفه بود، بغداد در مقابلش محكم مى ايستاد، هم چنان كه تا خبر ولايتعهد(ى ) حضرت رضا به بغداد رسيد و بنى العباس در بغداد فهميدند كه ماءمون چنين كارى كرده است فورا نماينده ماءمون را معزول كردند و با يكى از بنى العباس به نام (ابراهيم بن شكله ) - با اين كه صلاحيتى هم نداشت - بيعت كردند و اعلام طغيان نمودند، گفتند: ما هرگز زير بار علويين نمى رويم ، اجداد ما صد سال است كه زحمت كشيده اند، جان كنده اند، حالا يك دفعه خلافت را تحويل علويين بدهيم ؟ بغداد قيام مى كرد، و به دنبال آن خيلى جاهاى ديگر نيز قيام مى كردند. ولى اين يك فرض است و تازه فرض درست نيست . يعنى اين حرف قابل قبول نيست كه فضل بن سهل ذوالرياستين شيعى بود و روى اخلاص و ارادت به حضرت رضا چنين كارى كرد.
اولا: اين كه ابتكار از او باشد محل ترديد است .
ثانيا: به فرض اين كه ابتكار از او باشد، اين كه او احساسات شيعى داشته باشد، سخت محل ترديد است .
فرض دوم
آنچه احتمال بيشتر قضيه است ، اين است كه فضل بن سهل كه تازه مسلمان شده بود مى خواست به اين وسيله ايران را برگرداند به ايران قبل از اسلام ،(329) فكر كرد الآن ايرانى ها قبول نمى كنند چون واقعا مسلمان و معتقد به اسلام هستند و همين قدر كه اسم مبارزه با اسلام در ميان بيايد با او مخالفت مى كنند. با خود انديشيد كه كلك خليفه عباسى را به دست مردى كه خود او وجهه اى دارد بكند، حضرت رضا را عجالتا بياورد روى كار و بعد ايشان را از خارج دچار دشواريهاى مخالفت بنى العباس كند، و از داخل هم خودش زمينه را فراهم نمايد براى برگرداندن ايران به دوره قبل از اسلام و دوره زردشتيگرى .
اگر اين فرض درست باشد، در اينجا وظيفه حضرت رضا عليه السلام همكارى با ماءمون است براى قلع و قمع كردن خطر بزرگتر؛ يعنى خطر فضل بن سهل براى اسلام صد درجه بالاتر از خطر ماءمون است براى اسلام ، زيرا بالاءخره ماءمون هر چه هست يك خليفه مسلمان است .
يك مطلب ديگر را هم بايد عرض كنم و آن اين است كه ما نبايد اين جور فكر كنيم كه همه خلفايى كه با ائمه مخالف بودند يا آنها را شهيد كردند در يك عرض هستند، بنابراين چه فرقى ميان يزيد بن معاويه و ماءمون است ؟
تفاوت از زمين تا آسمان است . ماءمون در طبقه خودش يعنى در طبقه خلفا و سلاطين ، هم از جنبه علمى و هم از جنبه هاى ديگر يعنى حسن سياست ، عدالت نسبى و ظلم نسبى ، و از نظر حسن اداره و مفيد بودن به حال مردم ، از بهترين خلفا و سلاطين است . مردى بود بسيار روشنفكر. اين تمدن عظيم اسلامى كه امروز مورد افتخار ماست به دست همين هارون و ماءمون به وجود آمد، يعنى اينها يك سعه نظر و يك روشنفكرى فوق العاده داشتند كه بسيارى از كارهائى كه كردند امروز اسباب افتخار دنياى اسلام است . مسئله (الملك عقيم ) و اين كه ماءمون به خاطر ملك و سلطنت بر ضد عقيده خودش قيام كرد و همان امامى را كه به او اعتقاد داشت مسموم كرد يك مطلب است ، و ساير قسمتها مطلب ديگر.
به هر حال اگر واقعا مطلب اين باشد كه مسئله ولايتعهد(ى )، ابتكار فضل بن سهل بوده و فضل بن سهل نيز همين طور كه قرائن نشان مى دهد (سوء نيت داشته است ، در اين صورت امام مى بايست طرف ماءمون را بگيرد).
روايات ما اين مطلب را تاءييد مى كند كه حضرت رضا عليه السلام از فضل بن سهل بيشتر تنفر داشت تا ماءمون ، و در مواردى كه ميان فضل بن سهل و ماءمون اختلاف پيش مى آمد، حضرت طرف ماءمون را مى گرفت .
در روايات ما هست كه (فضل بن سهل ) و يك نفر ديگر به نام (هشام بن ابراهيم ) آمدند نزد حضرت رضا و گفتند كه خلافت حق شماست ، اينها همه شان غاصبند، شما موافقت كنيد، ما ماءمون را به قتل مى رسانيم و بعد شما رسما خليفه باشيد. حضرت به شدت اين دو نفر را طرد كرد، كه اينها بعد فهميدند كه اشتباه كرده اند، فورا رفتند نزد ماءمون ، گفتند: ما نزد على بن موسى بوديم ، خواستيم او را امتحان كنيم ، اين مسئله را به او عرضه داشتيم تا ببينيم كه او نسبت به تو حسن نيت دارد يا نه ، ديديم نه ، حسن نيت دارد. به او گفتيم : بيا با ما همكارى كن تا ماءمون را بكشيم ، او ما را طرد كرد. و بعد حضرت رضا با ملاقاتى كه با ماءمون داشتند - و ماءمون هم سابقه ذهنى داشت - قضيه را طرح كردند و فرمودند: اينها آمدند و دروغ مى گويند، جدى مى گفتند؛ و بعد حضرت به ماءمون فرمود كه از اينها احتياط كن . مطابق اين روايات ، على بن موسى الرضا خطر فضل بن سهل را از خطر ماءمون بالاتر و شديدتر مى دانسته است .
بنابر اين فرض (كه ابتكار ولايتعهد(ى ) از فضل بن سهل بوده است )(330) حضرت رضا اين ولايتعهدى را كه به دست اين مرد ابتكار شده است خطرناك مى داند، مى گويد: نيت سوئى در كار است ، اينها آمده اند مرا وسيله قرار دهند براى برگرداندن ايران از اسلام به مجوسى گرى .
پس ما روى فرض صحبت مى كنيم . اگر ابتكار از فضل باشد و او واقعا شيعه باشد (آن طورى كه برخى از مورخين اروپايى گفته اند) حضرت رضا بايد با فضل همكارى مى كرد عليه ماءمون ؛ و اگر اين روح زردشتيگرى در كار بوده ، بر عكس بايد با ماءمون همكارى مى كرد عليه اينها تا كلك اينها كنده شود.
روايات ما اين دوم را بيشتر تاءييد مى كند، يعنى فرضا هم ابتكار از فضل نبوده ، اين كه حضرت رضا با فضل ميانه خوبى نداشت و حتى ماءمون را از خطر فضل مى ترساند، از نظر روايات ما امر مسلمى است .
احتمال سوم
الف . جلب نظر ايرانيان (331)
احتمال ديگر اين است كه ابتكار از خود ماءمون بود و ماءمون از اول صميميت نداشت و به خاطر يك سياست ملك دارى اين موضوع را در نظر گرفت . آن سياست چيست ؟
بعضى گفته اند: جلب نظر ايرانيها، چون ايرانيها عموما تمايلى به تشيع و خاندان على عليه السلام داشتند و از اول هم كه عليه عباسى ها قيام كردند تحت عنوان (الرضا (يا الرضى ) من آل محمد) قيام كردند و لهذا به حسب تاريخ - نه به حسب حديث - لقب (رضا) را ماءمون به حضرت رضا داد، يعنى روزى كه حضرت را به ولايتعهد(ى ) نصب كرد گفت كه بعد از اين ، ايشان را به لقب (الرضا) بخوانيد، مى خواست آن خاطره ايرانيها را از حدود نود سال پيش كه تحت عنوان (الرضا من آل محمد) يا (الرضى من آل محمد) قيام كردند زنده كند كه ببينيد! من دارم خواسته هشتاد نود ساله شما را احياء مى كنم ، آن كسى كه شما مى خواستيد من او را آوردم ؛ (و با خود) گفت : فعلا ما آنها را راضى مى كنيم ، بعدها فكر حضرت رضا را مى كنيم .
و اين مساءله هم هست كه ماءمون يك جوان بيست و هشت ساله و كمتر از سى ساله است ، و حضرت رضا عليه السلام سنشان در حدود پنجاه سال است (و به قول شيخ صدوق و ديگران حدود چهل و هفت سال ، كه شايد همين حرف درست باشد). ماءمون پيش خود مى گويد: به حسب ظاهر، ولايتعهدى اين آدم براى من خطرى ندارد، حداقل بيست سال از من بزرگتر است ، گيرم كه اين چند سال هم بماند، او قبل از من خواهد مرد.
پس يك نظر هم اين است كه گفته اند: (طرح مسئله ولايتعهدى حضرت رضا) سياست ماءمون بود، ابتكار از خود ماءمون بود و او نظر سياسى داشت و آن ، آرام كردن ايرانيها و جلب نظر آنها بود.
ب . فرو نشاندن قيامهاى علويان
بعضى (براى اين سياست ماءمون ) علت ديگرى گفته اند و آن فرو نشاندن قيامهاى علويين است . علويون خودشان يك موضوعى شده بودند؛ هر چند سال يكبار - و گاهى هر سال - از يك گوشه مملكت يك قيامى مى شد كه راءس آن يكى از علويون بود. ماءمون براى اين كه علويين را راضى كند و آرام نگاه دارد و يا لااقل در مقابل مردم خلع سلاح كرده باشد (دست به اين كار زد). وقتى كه راءس علويون را بياورد در دستگاه خودش ، قهرا آنها مى گويند: پس ما هم سهمى در اين خلافت داريم ، حالا كه سهمى داريم برويم آنجا؛ كما اين كه ماءمون خيلى از اينها را بخشيد با اين كه از نظر او جرمهاى بزرگى مرتكب شده بودند؛ از جمله (زيد النار) برادر حضرت رضا را عفو كرد. با خود گفت : بالاءخره راضى شان كنم و جلوى قيامهاى اينها را بگيرم . در واقع خواست يك سهم به علويين در خلافت بدهد كه آنها آرام شوند، و بعد هم مردم ديگر را از دور آنها متفرق كند. يعنى علويين را به اين وسيله خلع سلاح نمايد كه ديگر هر جا بخواهند بروند دعوت كنند كه ما مى خواهيم عليه خليفه قيام كنيم ، مردم بگويند: شما كه الآن خودتان هم در خلافت سهيم هستيد، حضرت رضا كه الآن وليعهد است ، پس شما عليه حضرت رضا مى خواهيد قيام كنيد؟!
ج . خلع سلاح كردن حضرت رضا عليه السلام
احتمال ديگر در باب سياست ماءمون كه ابتكار از خودش بوده و سياستى در كار بوده ، مسئله خلع سلاح كردن خود حضرت رضا است و اين در روايت ما هست كه حضرت رضا عليه السلام روزى به خود ماءمون فرمود: (هدف تو اين است ).
مى دانيد وقتى افرادى كه نقش منفى و نقش انتقاد را دارند به يك دستگاه انتقاد مى كنند، يك راه براى اين كه آنها را خلع سلاح كنند اين است كه به خودشان پست بدهند؛ بعد اوضاع و احوال هر چه كه باشد، وقتى كه مردم ناراضى باشند آنها ديگر نمى توانند از نارضايى مردم استفاده كنند و برعكس ، مردم ناراضى عليه خود آنها تحريك مى شوند؛ مردمى كه هميشه مى گويند: خلافت حق آل على است ، اگر آنها خليفه شوند دنيا گلستان خواهد شد، عدالت اين چنين برپا خواهد شد و از اين حرفها.
ماءمون خواست حضرت رضا را بياورد در منصب ولايتعهد(ى ) تا بعد مردم بگويند: نه ، اوضاع فرقى نكرد، چيزى نشد؛ و يا (آل على عليه السلام را) متهم كند كه اينها تا دست خودشان كوتاه است اين حرفها را مى زنند ولى وقتى كه دست خودشان هم رسيد ديگر ساكت مى شوند و حرفى نمى زنند.
بسيار مشكل است كه انسان از ديدگاه تاريخ بتواند از نظر ماءمون به يك نتيجه قاطع برسد. آيا ابتكار ماءمون بود؟ ابتكار فضل بود؟ اگر ابتكار بود روى چه جهت ؟ و اگر ابتكار ماءمون بود آيا حسن نيت داشت يا حسن نيت نداشت ؟ اگر حسن نيت داشت در آخر برگشت يا برنگشت ؟ و اگر حسن نيت نداشت سياستش چه بود؟ اينها از نظر تاريخ امور شبهه ناكى است . البته اغلب اينها دلائلى دارد ولى يكى دلائلى كه بگوئيم صد در صد قاطع است ، نيست و شايد همان حرفى كه شيخ صدوق و ديگران معتقدند (درست باشد) گو اين كه شايد با مذاق امروز شيعه خيلى سازگار نباشد كه بگوييم ماءمون از اول صميميت داشت ولى بعدها پشيمان شد، مثل همه اشخاص ، در وقتى كه (دچار سختى مى شوند تصميمى مبنى بر بازگشت به حق مى گيرند اما وقتى رهائى مى يابند تصميم خود را فراموش مى كنند):
( فاذا ركبوا فى الفلك دعوا الله مخلصين له الدين فلما نجاهم الى البر اذا هم يشركون .) (332)
قرآن نقل مى كند كه افرادى وقتى در چهار موجه دريا گرفتار مى شوند خيلى خالص و مخلص مى شوند، ولى هنگام كه بيرون آمدند تدريجا فراموش مى كنند.
ماءمون هم در آن چهار موجه ، گرفتار شده بود اين نذر را كرد، اول هم تصميم گرفت به نذرش عمل كند ولى كم كم يادش رفت و درست از آن طرف برگشت .
بررسى فرضيه ها(333)
در ميان اين فرضها در يك فرض البته وظيفه حضرت رضا عليه السلام همكارى شديد بوده ، و آن فرض همان است كه فضل شيعه بوده و ابتكار در دست او بوده است . بنابر اين فرض ، ايرادى بر حضرت رضا از اين نظر نيست كه چرا ولايتعهد(ى ) را قبول كرد، اگر ايرادى باشد از اين نظر است كه چرا جدى قبول نكرد. ولى ما از همين جا بايد بفهميم كه قضيه به اين شكل نبوده است . حال ما از نظر يك شيعه نمى گوئيم ، از نظر يك آدم به اصطلاح بى طرف مى گوئيم .
حضرت رضا يا مرد دين بود يا مرد دنيا. اگر مرد دين بود بايد وقتى كه مى بيند چنين زمينه اى (براى انتقال خلافت از بنى العباس به خاندان علوى ) فراهم شده (با فضل ) همكارى كند؛ و اگر مرد دنيا بود باز بايد با او همكارى مى كرد. پس اين كه حضرت همكارى نكرده و او را طرد نموده دليل بر اين است كه اين فرض غلط است .
اما اگر فرض اين باشد كه ابتكار از (ذوالرياستين ) است و او قصدش ‍ قيام عليه اسلام بوده ، كار حضرت رضا صد در صد صحيح است . يعنى حضرت در ميان دو شر، آن شر كوچكتر را انتخاب كرده و در آن شر كوچكتر (همكارى با ماءمون ) هم به حداقل ممكن اكتفا نموده است .
اشكال ، بيشتر در آنجائى است كه بگوئيم : ابتكار از خود ماءمون بوده است . اينجاست كه شايد اشخاصى بگويند: وظيفه حضرت رضا عليه السلام اين بود كه وقتى ماءمون او را دعوت به همكارى مى كند و سوء نيت هم دارد، مقاومت كند، و اگر مى گويد: تو را مى كشم ، بگويد: بكش ؛ بايد حضرت رضا عليه السلام مقاومت مى كرد و به كشته شدن از همان ابتدا راضى مى شد، و حاضر مى گرديد كه او را بكشند و به هيچ وجه همان ولايتعهد(ى ) ظاهرى و تشريفاتى و نچسب را نمى پذيرفت . اينجاست كه بايد قضاوت شود كه آيا امام بايد همين كار را مى كرد يا بايد قبول مى كرد؟
مسئله اى است از نظر شرعى (و آن اين است كه ) مى دانيم كه خود را به كشتن دادن ؛ يعنى كارى كردن كه منجر به قتل خود شود، گاهى جايز مى شود اما در شرايطى كه اثر كشته شدن بيشتر باشد از زنده ماندن ، يعنى امر داير باشد كه يا شخص كشته شود و يا فلان مفسده بزرگ را متحمل گرگ ، مثل قضيه امام حسين عليه السلام .
از امام حسين عليه السلام براى يزيد بيعت مى خواستند و براى اولين بار بود كه مسئله ولايتعهد(ى ) را معاويه عملى مى كرد. حضرت امام حسين كشته شدن را بر اين بيعت كردن ترجيح داد، و به علاوه امام حسين عليه السلام در شرايطى قرار گرفته بود كه دنياى اسلام احتياج به يك بيدارى و يك اعلام امر به معروف و نهى از منكر داشت ولو به قيمت خون خودش باشد؛ اين كار را كرد و نتيجه هايى هم گرفت .
اما آيا شرايط امام رضا عليه السلام نيز همين طور بود؟ يعنى واقعا براى حضرت رضا كه بر سر دو راه قرار گرفته بود جايز بود (كه خود را به كشتن دهد؟) يك وقت كسى به جايى مى رسد كه بدون اختيار خودش او را مى كشند، مثل قضيه مسموميت كه البته قضيه مسموميت از نظر روايات شيعه يك امر قطعى است ولى از نظر تاريخ قطعى نيست .
بسيارى از مورخين - حتى مورخين شيعه مثل مسعودى (334) - معتقدند كه حضرت رضا به اجل طبيعى از دنيا رفته و كشته نشده است . حال بنا بر عقيده معروفى كه ميان شيعه هست و آن اين است كه ماءمون حضرت رضا را مسموم كرد، بسيار خوب ، انسان يك وقت در شرايطى قرار مى گيرد كه بدون اختيار خودش مسموم مى شود؛ ولى يك وقت در شرايطى قرار مى گيرد كه ميان يكى از دو امر مختار و مخير است ، خودش بايد انتخاب كند، يا كشته شدن را و يا اختيار.
اين را نگوئيد: عاقبت همه مى ميرند. اگر من يقين داشته باشم كه امروز غروب مى ميرم ولى الآن مرا مخير كنند ميان انتخاب يكى از دو كار، يا كشته بشوم يا فلان كار را انتخاب كنم ، آيا در اينجا من مى توانم بگويم : من كه غروب مى ميرم ، اين چند ساعت ديگر ارزش ندارد؟ نه ، باز من بايد حساب كنم كه در همين مقدار كه مى توانم زنده بمانم آيا اختيار آن طرف ، اين ارزش را دارد كه من حيات خودم را به دست خودم از دست بدهم ؟
حضرت رضا مخير مى شود ميان يكى از دو كار. يا چنين ولايتعهد(ى ) را - كه من تعبير مى كنم به (ولايتعهد نچسب ) و از مسلمات تاريخ است - بپذيرد و يا كشته شدن كه بعد هم تاريخ بيايد او را محكوم كند. به نظر من مسلم اولى را بايد انتخاب كند. چرا آن را انتخاب نكند؟ صرف همكارى كردن با شخصى مثل ماءمون كه ما مى دانيم گناه نيست ، نوع همكارى كردن مهم است .
بهتر(335) اين است كه ما مسئله را از وجهه حضرت رضا بررسى كنيم . اگر از اين وجهه بررسى كنيم ، مخصوصا اگر مسلمات تاريخ را در نظر بگيريم ، به نظر من بسيارى از مسائل مربوط به ماءمون هم حل مى شود.
مسلمات تاريخ
1. احضار امام عليه السلام از مدينه به مرو(336)
يكى از مسلمات تاريخ اين است كه آوردن حضرت رضا از مدينه به مرو، با مشورت امام و با جلب نظر قبلى امام نبوده است . يك نفر ننوشته كه قبلا در مدينه مكاتبه يا مذاكره اى با امام شده بود كه شما را براى چه موضوعى مى خواهيم و بعد هم امام به خاطر همان دعوتى كه از او شده بود و براى همين موضوع معين حركت كرد و آمد. ماءمون امام را احضار كرد و بدون اين كه اصلا موضوع روشن باشد. در (مرو) براى اولين بار موضوع را با امام در ميان گذاشت .
نه تنها امام را، عده زيادى از آل ابى طالب را دستور داد از مدينه تحت نظر و بدون اختيار خودشان حركت دادند (و به مرو) آوردند. حتى مسيرى كه براى حضرت رضا انتخاب كرد يك مسير مشخصى بود كه حضرت از مراكز شيعه نشين عبور نكند، زيرا از خودشان مى ترسيدند. دستور داد كه حضرت را از طريق كوفه نياورند، از طريق بصره و خوزستان و فارس بياورند به نيشابور. خطر سير را مشخص كرده بود.
كسانى هم كه ماءمور اين كار بودند از افرادى بودند كه فوق العاده با حضرت رضا كينه و عداوت داشتند، و عجيب اين است كه آن سردارى كه ماءمور اين كار شد به نام (جَلودى ) يا (جُلودى ) (ظاهرا عرب هم هست ) آن چنان به ماءمون وفادار بود و آن چنان با حضرت رضا مخالف بود كه وقتى ماءمون در مرو قضيه را طرح كرد او گفت : من با اين كار مخالفم . هر چه ماءمون گفت : خفه شو، گفت : من مخالفم ، او و دو نفر ديگر به خاطر اين قضيه به زندان افتادند و بعد هم به خاطر همين قضيه كشته شدند.
(به اين ترتيب كه ) روزى ماءمون اينها را احضار كرد، حضرت رضا و عده اى از جمله فضل بن سهل ذوالرياستين هم بودند، مجددا نظرشان را خواست ، تمام اينها در كمال صراحت گفتند: ما صددرصد مخالفيم ، و جواب تندى دادند. اولى را گردن زد. دومى را خواست ، او مقاومت كرد. وى را نيز گردن زد. به همين (جلودى ) رسيد.(337) حضرت رضا كنار ماءمون نشسته بودند. آهسته به او گفتند: از اين صرف نظر كن . جلودى گفت : يا اميرالمؤ منين ! من يك خواهش از تو دارم ، تو را به خدا حرف اين مرد را درباره من نپذير. ماءمون گفت : قسمت عملى است كه هرگز حرف او را درباره ات نمى پذيرم . (او نمى دانست كه حضرت شفاعتش را مى كند). همانجا گردنش را زد.
به هر حال حضرت رضا را با اين حال آوردند و وارد مرو كردند. تمام آل ابى طالب را در يك محل جاى دادند و حضرت رضا را در يك جاى اختصاصى ، ولى تحت نظر و تحت الحفظ، و در آنجا ماءمون اين موضوع را با حضرت در ميان گذاشت . اين يك مسئله كه از مسلمات تاريخ است .
2. امتناع حضرت رضا عليه السلام
گذشته از اين مساءله كه اين موضوع در مدينه با حضرت در ميان گذاشته نشد، در مرو كه در ميان گذاشته شد حضرت شديدا ابا كرد. همين را ابوالفرج در (مقاتل الطالبيين ) نوشته است كه ماءمون ، فضل بن سهل و حسن بن سهل را فرستاد نزد حضرت رضا و (اين دو، موضوع را مطرح كردند). حضرت امتناع كرد و قبول نمى كرد. آخرش گفتند: چه مى گويى ؟! اين قضيه اختيارى نيست ، ما ماءموريت داريم كه اگر امتناع كنى همين جا گردنت را بزنيم . (و علماى شيعه مكرر اين را نقل كرده اند) بعد مى گويد: باز هم حضرت قبول نكرد. اينها رفتند نزد ماءمون .
بار ديگر خود ماءمون با حضرت مذاكره كرد و باز تهديد به قتل كرد. يك دفعه هم گفت : چرا قبول نمى كنى ؟!(338) مگر جدت (على بن ابى طالب ) در شورا شركت نكرد؟! مى خواست بگويد كه اين با سنت شما خاندان هم منافات ندارد، يعنى وقتى على عليه السلام آمد در شورا شركت كرد و (در امر انتخاب خليفه ) دخالت نمود، معنايش اين بود كه عجالتا از حقى كه از جانب خدا براى خودش قائل بود صرف نظر كرد و تسليم اوضاع شد تا ببيند شرائط و اوضاع از نظر مردمى چطور است ؟ كار به او واگذار مى شود يا نه ؟ پس اگر شورا، خلافت را به پدر على مى داد قبول مى كرد، تو هم بايد قبول كنى . حضرت آخرش تحت عنوان تهديد به قتل كه اگر قبول نكند كشته مى شود قبول كرد. البته اين سؤ ال براى شما باقى است كه آيا ارزش داشت كه امام بر سر يك امتناع از قبول كردن ولايتعهد(ى ) كشته شود يا نه ؟ آيا اين نظير بيعتى است كه يزيد از امام حسين مى خواست يا نظير آن نيست ؟ كه اين را بعد بايد بحث كنيم .
3. شرط حضرت رضا عليه السلام
يكى ديگر از مسلمات تاريخ اين است كه حضرت رضا شرط كرد و اين شرط را هم قبولاند كه من به اين شكل قبول مى كنم كه در هيچ كارى مداخله نكنم و مسؤ وليت هيچ كارى را نپذيرم . در واقع مى خواست مسؤ وليت كارهاى ماءمون را نپذيرد و به قول امروزيها ژست مخالفت را و اين كه ما و اينها به هم نمى چسبيم و نمى توانيم همكارى كنيم حفظ كند و حفظ هم كرد. (البته ماءمون اين شرط را قبول كرد).
لهذا حضرت حتى در نماز عيد شركت نمى كرد تا آن جريان معروف رخ داد كه ماءمون يك نماز عيدى از حضرت تقاضا كرد، امام فرمود: اين برخلاف عهد و پيمان من است . او گفت : اين كه شما هيچ كارى را قبول نمى كنيد مردم پشت سر ما حرفهايى مى زنند، بايد شما قبول كنيد و حضرت فرمود: بسيار خوب ، اين نماز را قبول مى كنم . كه به شكلى هم قبول كرد كه خود ماءمون و فضل پشيمان شدند و گفتند: اگر اين برسد به آنجا انقلاب مى شود، آمدند جلوى حضرت را گرفتند و ايشان را از بين راه برگرداندند و نگذاشتند كه از شهر خارج شوند.(339)
4. طرز رفتار امام پس از مسئله ولايتعهدى
مسئله ديگر كه اين هم باز از مسلمات تاريخ است ، هم سنى ها نقل كرده اند و هم شيعه ها، هم (ابوالفرج ) نقل مى كند و هم در كتابهاى ما نقل شده است ، طرز رفتار حضرت رضا است بعد از مساءله ولايتعهدى . مخصوصا خطابه اى كه حضرت در مجلس ماءمون در همان جلسه ولايتعهدى مى خواند عجيب جالب است . به نظر من حضرت با همين خطبه يك سطر و نيمى - كه همه آن را نقل كرده اند - وضع خودش را روشن كرد. خطبه اى مى خواند در آن خطبه نه اسمى از ماءمون مى برد و نه كوچكترين تشكرى از او مى كند. قاعده اش اين است كه اسمى از او ببرد و لااقل يك تشكرى بكند.
(ابوالفرج ) مى گويد:
بالاخره روزى را معين كردند و گفتند: در آن رز مردم بايد بيايند با حضرت رضا بيعت كنند. مردم هم آمدند. ماءمن براى حضرت رضا در كنار خودش محلى و مجلسى قرار داد و اول كسى را كه دستور داد بيايد با حضرت رضا بيعت كند پس خودش (عباس بن ماءمون ) بود. دومين كسى كه آمد يكى از سادات علوى بود. بعد به همين ترتيب گفت : يك عباسى و يك علوى بيايند بيعت كنند و به هر كدام از اينها هم جايزه فراوانى مى داد و مى رفتند. وقتى آمدند براى بيعت ، حضرت دستش را به شكل خاصى رو به جمعيت گرفت ماءمون گفت : دستت را دراز كن تا بيعت كنند. فرمود: نه ، جدم پيغمبر هم اين جور بيعت مى كرد، دستش را اين جور مى گرفت و مردم دستشان را مى گذاشتند به دستش . بعد خطبا و شعرا، سخنرانان و شاعران - اينها كه تابع اوضاع و احوال هستند - آمدند و شروع كردند به خطابه خواندن ، شعر گفتن ، در مدح حضرت رضا سخن گفتن ، در مدح ماءمون سخن گفتن ، و از اين دو نفر تمجيد كردند. بعد ماءمون به حضرت رضا عليه السلام گفت :
( قم فاخطب الناس و تكلم فيهم .)
برخيز خودت براى مردم سخنرانى كن .
قطعا ماءمون انتظار داشت كه حضرت در آنجا يك تاءييدى از او و خلافتش ‍ بكنند. حضرت (340) برخاست و در يك سطر و نيم فقط، صحبت كرد كه جملاتش در واقع ايراد تمام كارهاى آنها بود. مضمونش اين است :
ما (يعنى ما اهل بيت ، ما ائمه ) حقى داريم بر شما مردم به اين كه ولى امر شما باشيم :
( انا لنا حقا بولاية امركم .)
معنايش اين است كه اين حق اصلا مال ما هست و چيزى نيست كه ماءمون بخواهد به ما واگذار كند.
( و لكم علينا من الحق ) (عين عبارت يادم نيست )(341) و شما در عهده ما حقى داريد حق شما اين است كه ما شما را اداره كنيم . و هرگاه شما حق ما را به ما داديد - يعنى هر وقت شما ما را به عنوان خليفه پذيرفتيد - بر ما لازم مى شود كه آن وظيفه خودمان را درباره شما انجام دهيم ، والسلام .
دو كلمه : (ما حقى داريم و آن خلافت است ، شما حقى داريد به عنوان مردمى كه خليفه بايد آنها را اداره كند؛ شما مردم بايد حق ما را به ما بدهيد، و اگر شما حق ما را به ما بدهيد ما هم در مقابل شما وظيفه اى داريم كه بايد انجام دهيم ، و وظيفه خودمان را انجام مى دهيم ). نه تشكرى از ماءمون و نه حرف ديگرى ، و بلكه مضمون برخلاف روح جلسه ولايتعهدى است .
بعد هم اين جريان همين طور ادامه پيدا مى كند، حضرت رضا يك وليعهد به اصطلاح تشريفاتى است كه حاضر نيست در كارها مداخله كند و در يك مواردى هم كه اجبارا مداخله مى كند به شكلى مداخله مى كند كه منظور ماءمون تاءمين نمى شود؛ مثل همان قضيه نماز عيد خواندن .
استدلال حضرت رضا عليه السلام (342)
برخى به حضرت رضا عليه السلام اعتراض كردند كه چرا همين مقدار اسم تو آمد جزء اينها؟ فرمود: آيا پيغمبران شاءنشان بالاتر است يا اوصياء پيغمبران ؟ گفتند: پيغمبران . فرمود: يك پادشاه مشرك بدتر است يا يك پادشاه مسلمان فاسق ؟ گفتند: پادشاه مشرك . فرمود: آن كسى كه همكارى را با تقاضا بكند بالاتر است يا كسى كه به زور به او تحميل كنند؟ گفتند: آن كسى كه با تقاضا بكند. فرمود: يوسف صديق پيغمبر است ، عزيز مصر كافر و مشرك بود، و يوسف خودش تقاضا كرد كه : ( (اجعلنى على خزائن الارض انى حفيظ عليم )؛) (343) چون مى خواست پستى را اشغال كند كه از آن پست حسن استفاده كند، تازه عزيز مصر كافر بود، ماءمون مسلمان فاسقى است ؛ يوسف پيغمبر بود، من وصى پيغمبر هستم ؛ او پيشنهاد كرد و مرا مجبور كردند. صرف اين قضيه كه نمى شود مورد ايراد واقع شود.
حال ، حضرت موسى بن جعفرى كه (صفوان جمال ) را كه صرفا همكارى مى كند و وجودش به نفع آنهاست شديد منع مى كند و مى فرمايد: چرا تو شترهايت را به هارون اجاره مى دهى ؟ (على بن يقطين ) را كه محرمانه با او سر و سرى دارد و شيعه است و تشيع خودش را كتمان مى كند تشويق مى نمايد كه حتما در اين دستگاه باش ، ولى كتمان كن و كسى نفهمد كه تو شيعه هستى ؛ وضو را طبق مطابق وضوى آنها بگير، نماز را مطابق نماز آنها بخوان ؛ تشيع خودت را به اشد مراتب مخفى كن ، اما در دستگاه آنها باش كه بتوانى كار بكنى .
اين همان چيزى است كه همه منطقها اجازه مى دهد. هر آدم با مسلكى به افراد خودش اجازه مى دهد كه با حفظ مسلك خود و به شرط اين كه هدف ، كار براى مسلك خود باشد نه براى طرف ، (وارد دستگاه دشمن شوند) يعنى آن دستگاه را استخدام كنند براى هدف خودشان ، نه دستگاه ، آنها را استخدام كرده باشد براى هدف خود. شكلش فرق مى كند؛ يكى جزء دستگاه است ، نيروى او صرف منافع دستگاه مى شود، و يكى جزء دستگاه است ، نيروى دستگاه را در جهت مصالح و منافع آن هدف و ايده اى كه خودش دارد استخدام مى كند.
به نظر من اگر كسى بگويد اين مقدار هم نبايد باشد، اين يك تعصب و يك جمود بى جهت است . همه ائمه اين جور بودند كه از يك طرف ، شديد همكارى با دستگاه خلفاى بنى اميه و بنى العباس را نهى مى كردند و هر كسى كه عذر مى آورد كه آقا بالاءخره ما نكنيم كس ديگر مى كند، مى گفتند: همه نكنند، اين كه عذر نشد، وقتى هيچ كس نكند كار آنها فلج مى شود.
و از طرف ديگر، افرادى را كه آن چنان مسلكى بودند كه در دستگاه خلفاى اموى يا عباسى كه بودند در واقع دستگاه را براى هدف خودشان استخدام مى كردند، تشويق مى كردند چه تشويقى ! مثل همين (على بن يقطين ) يا (اسماعيل بن بزيع ) و رواياتى كه ما در مدح و ستايش ‍ چنين كسانى داريم حيرت آور است ، يعنى اينها را در رديف اولياء الله درجه اول معرفى كرده اند. رواياتش را شيخ انصارى در (مكاسب ) در مسئله (ولايت جائر) نقل كرده است .
ولايت جائر
مسئله اى داريم در فقه به نام (ولايت جائر) يعنى قبول پست از ناحيه ظالم . قبول پست از ناحيه ظالم فى حد ذاته حرام است ولى فقها گفته اند همين كه فى حد ذاته حرام است در مواردى مستحب مى شود و در مواردى واجب .
نوشته اند: اگر تمكن از امر به معروف و نهى از منكر - كه امر به معروف و نهى از منكر در واقع يعنى خدمت - متوقف باشد بر قبول پست از ناحيه ظالم ، پذيرفتن آن واجب است . منطق هم همين را قبول مى كند، زيرا اگر بپذيريد، مى توانيد در جهت هدفتان كار كنيد و خدمت نماييد، نيروى خودتان را تقويت و نيروى دشمنتان را تضعيف كنيد. من خيال نمى كنم اهل مسلكهاى ديگر، همانها كه مادى و ماترياليست و كمونيست هستند اين گونه قبول پست از دشمن و ضد خود را انكار كنند؛ مى گويند: بپذير ولى كار خودت را بكن .
ما مى بينيم در مدتى كه حضرت رضا ولايتعهد(ى ) را قبول كردند كارى به نفع آنها صورت نگرفت ، به نفع خود حضرت صورت گرفت . صفوف ، بيشتر مشخص شد، به علاوه حضرت در پست ولايتعهدى به طور غير رسمى شخصيت علمى خود را ثابت كرد كه هيچ وقت ديگر ثابت نمى شد.
در ميان ائمه ، به اندازه اى كه شخصيت علمى حضرت رضا و حضرت امير ثابت شده - و حضرت صادق هم در يك جهت ديگرى - شخصيت علمى هيچ امام ديگرى ثابت نشده است ؛ حضرت امير به واسطه همان چهار پنج سال خلافت ، آن خطبه ها و آن احتجاجات كه باقى ماند؛ حضرت صادق به واسطه آن مهلتى كه جنگ بنى العباس و بنى الاميه با يكديگر به وجود آورد كه حضرت حوزه درس چهار هزار نفرى تشكيل داد؛ و حضرت رضا براى همين چهار صباح ولايتعهد(ى ) و آن خاصيت علم دوستى ماءمون و آن جلساتى عجيبى كه ماءمون تشكيل مى داد و از ماديين گرفته تا مسيحى ها، يهودى ها، مجوسى ها، صابئى ها و بودائى ها، علماى همه مذاهب را جمع مى كرد و حضرت رضا را مى آورد و حضرت با اينها صحبت مى كرد؛ و واقعا حضرت رضا در آن مجالس - كه اينها در كتابهاى احتجاجات هست - هم شخصيت علمى خود را ثابت كرد و هم به نفع اسلام خدمت نمود؛ در واقع از پست ولايتعهد(ى ) يك استفاده غير رسمى كرد، آن شغلها را نپذيرفت ولى استفاده اين چنينى هم كرد.
نماز عيد قربان (344)
اين داستان را مكرر شنيده ايد كه حضرت رضا عليه السلام در مرو وليعهد بودند، آن وليعهدى اجبارى كه همه مى دانيم ماءمون بالاجبار حضرت را وادار (به پذيرش آن ) كرد و حضرت هم آخر با اين شرط قبول كردند كه عملا دست به هيچ كارى نزنند چون شرايط، آن طورى كه حضرت مى خواستند عمل بكنند فراهم نبود، اگر هم مى خواستند آن طورى كه شرايط فراهم بود كار بكنند، جز اين كه جزء عمله و اكله ماءمون قرار بگيرند چيز ديگرى نبود.
اين سياست حضرت ، ماءمون را از نتيجه اى كه مى خواست بگيرد كه از حيثيت حضرت رضا استفاده بكند، قهرا محروم كرد يعنى سياست ماءمون با اين كار خنثى مى شد. مى ديدند على بن موسى الرضا عليه السلام وليعهد هست ولى در هيچ كارى مداخله نمى كند. اين خودش عملا اعتراض و صحه نگذاشتن روى كارهاى ماءمون بود.
روز عيد اضحى (عيد قربان ) پيش آمد. ماءمون فرستاد خدمت حضرت كه خواهش مى كنم نماز عيد را شما به جاى من برويد شركت كنيد. حضرت فرمود: من شرط كرده ام كه در هيچ كارى مداخله نكنم و مداخله نمى كنم . گفت : نه ، اين نماز است و عبادت ، و به علاوه اين مداخله نكردن شما سر و صداى مردم را نسبت به من در آورده است مردم مى گويند: چرا على بن موسى الرضا در هيچ كارى مداخله نمى كند؟! درست است كه شما شرط كرده ايد، ولى اين يك نماز بيشتر نيست . همين قدر برويد كه ديگر مردم خيلى به ما حرف نزنند. فرمود: بسيار خوب ، من مى روم ، اما به آن سنتى رفتار مى كنم كه جدم رفتار مى كرد؛ يعنى به سنت اسلامى كه جدم عمل كرد عمل مى كنم نه به اين سنتهايى كه امروز رايج است . گفتند: در اين جهت مختاريد.
اعلام شد كه نماز عيد قربان را على بن موسى الرضا عليه السلام مى خواند. حالا حدود صد و پنجاه سال بود - از زمان معاويه تا زمان ماءمون - كه معمول شده بود خلفا با جلال و شكوه و جبروت بيرون بيايند. مردم هم بى خبر، گفتند: لابد وليعهد هم با همان جلال و جبروتهاى معمول بيرون مى آيد.
رؤ ساى سپاه ، اعيان و اكابر لشگرى و كشورى بنى العباس كه حكم شاهزاده هاى آن وقت را داشتند همه آمدند در خانه حضرت كه با ايشان بيايند به نماز. اما به رسم سابق ، اسبهاى خود را زين و يراق كرده و گردنبندهاى طلا و نقره به گردن آنها بسته بودند، خودشان چكمه هاى مخصوص بپا كرده و مسلح شده بودند، شمشيرهاى مرصع به كمر بسته بودند با يك جلال و جبروت عجيبى . ولى حضرت قبلا فرموده بود من مى خواهم مثل جدم بيرون بيايم . در داخل منزل كه بودند به عده اى از كسانشان فرمودند: اين طور كه من مى گويم رفتار كنيد. وضو گرفتند و آماده شدند. حضرت خيلى ساده پاها را برهنه كرد و ضامنهاى كمر را بالا زد، عصا را به دست گرفت و ذكر گويان حركت كرد: ( (الله اكبر، الله اكبر، الله اكبر، على ما هدينا، و له الشكر على ما اولينا).) اطرافيان هم با حضرت همصدا شدند. همه منتظر بودند. در كه باز شد يك وقت ديدند امام با آن هيئت آمدند بيرون : (الله اكبر). جمعيت بى اختيار گفت : (الله اكبر). از اسبها پياده شدند و آنها را رها كردند و لباسها را كندند. چكمه ها را طورى بسته بودند كه از پاها بيرون نمى آمد. نوشته اند خوشبخت ترين افراد، كسى بود كه يك چاقو پيدا مى كرد كه چكمه ها را پاره كند بيندازد دور. اشكها جارى شد. تا حالا انتظار داشتند امام با جلال و جبروت مادى و دنيايى و زر و زيور و اسب و شمشير بيرون بيايند؛ برعكس ، جلال و جبروت معنوى جايش را گرفت . اينها هم فرياد كشيدند: (الله اكبر). مردم ديگر هم فرياد كشيدند: (الله اكبر). زنها و بچه ها روى پشت بامها جمع شده بودند كه جلال وليعهدى را ببينند. يك وقت ديدند اوضاع طور ديگر است .
نوشته اند: يك مرتبه تمام شهر مرو فرياد (الله اكبر) شد و صداى ضجه و گريه در شهر بلند شد. جلال ، چند برابر شد اما در سادگى و معنويت . راه افتادند به طرف مصلى . (چون نماز عمومى است مستحب است زير آسمان خوانده شود). چنان جمعيت هجوم آورد و چنان ابراز احساسات مى كردند كه گوئى زمين و آسمان مى لرزد. جاسوسهاى ماءمون به او خبر دادند كه قضيه از اين قرار است ، اگر اين نماز را امروز على بن موسى الرضا بخواند تو ديگر مالك چيزى نيستى . اگر از همانجا به مردم بگويد برويم سراغ ماءمون ، همان لشكريان خودت به سراغت خواهند آمد و تكه تكه ات خواهند كرد. هنوز كه كار به آنجا نكشيده جلويش را بگير. اين بود كه آمدند نزد حضرت و به عنوان التماس و خواهش كه شما خسته و ناراحت مى شويد و خليفه گفته من راضى نيستم ، مانع ايشان شدند. فرمود: من كه اول گفتم كه من اگر بخواهم بيايم ، با آن زى بيرون مى آيم كه جدم بيرون مى آمد. جدم اين طور (بيرون ) مى آمد.
پرسش و پاسخ (345)
سؤ ال (اول ): وقتى معاويه ، يزيد را به ولايتعهدى انتخاب كرد همه مخالف بودند، نه به خاطر اين كه يزيد يك شخصيت فاسدى بود، بلكه اساسا با اصل ولايتعهدى مخالفت مى شد. آن وقت چطور شد كه ولايتعهدى در زمان ماءمون اين ايراد را نداشت ؟
جواب : اولا اين كه مى گويند مخالفت مى شد، آن چنان هم مخالفت نمى شد، يعنى آن وقت هنوز ديگران به خطرات اين مطلب توجه نكرده بودند، فقط عده كمى توجه داشتند، و اين بدعتى بود كه براى اولين بار در دنياى اسلام به وجود آمد، و علت آن عكس العمل بسيار شديد امام حسين نيز همين بود كه بى اعتبارى و بدعت بودن و حرام بودن اين كار را مشخص كند كه كرد.
در دوره هاى بعد اين امر، ديگر جنبه مذهبى خودش را از دست داده بود، همان شكل ولايتعهدهاى دوران قبل از اسلام را به خود گرفته بود كه پشتوانه اش فقط زور بود و ديگر جنبه به اصطلاح اسلامى نداشت ؛ و علت مخالفت حضرت رضا با قبول ولايتعهدى نيز يكى همين بود - و در كلمات خود حضرت هست - كه اصلا خود اين عنوان (ولايتعهد) عنوان غلطى است ، چون معنى (ولايتعهد) اين است كه حق مال من است و من زيد را براى جانشينى خودم انتخاب مى كنم ؛ و آن بيانى كه حضرت فرمود اين مال توست يا مال غير؟ و اگر مال غير است تو حق ندارى بدهى ، شامل (ولايتعهد) هم هست .
سؤ ال (دوم ): فرضى فرمودند كه اگر فضل بن سهل ، شيعى واقعى بود مصلحت بود كه حضرت در ولايتعهدى با ايشان همكارى كند و بعد دست ماءمون را از خلافت كوتاه كنند. اينجا اشكالى پيش مى آيد و آن اين كه در اين صورت لازم مى شد كه حضرت مدتى اعمال ماءمون را تصويب كنند و حال آنكه با توجه به عمل حضرت على عليه السلام امضاء كردن كار ظالم در هر حدى جايز نيست .
جواب : به نظر مى رسد كه اين ايراد وارد نباشد. فرموديد: به فرض اين كه فضل بن سهل شيعى بود حضرت بايد مدتى اعمال ماءمون را امضاء مى كرد و اين جايز نبود هم چنان كه حضرت امير حكومت معاويه را امضاء نكرد.
خيلى تفاوت است ميان وضع حضرت رضا نسبت به ماءمون و وضع حضرت امير نسبت به معاويه . حضرت امير مى بايست امضايش به اين شكل مى بود كه معاويه به عنوان يك نايب و كسى كه از ناحيه او منصوب است كار را انجام دهد، يك ظالمى مثل معاويه به عنوان نيابت از على بن ابى طالب كار كند. ولى قضيه حضرت رضا اين بود كه حضرت رضا بايد مدتى كارى به كار ماءمون نداشته باشد، يعنى مانعى در راه ماءمون ايجاد نكند.
به طور كلى ، هم منطق و هم شرعا فرق است ميان اين كه مفسده اى را ما خودمان بخواهيم تاءثيرى در ايجادش داشته باشيم - كه در اينجا يك وظيفه داريم - و اين كه مفسده موجودى را بخواهيم از بين ببريم (كه در اينجا وظيفه ديگرى داريم ).
مثالى عرض مى كنم . يك وقت هست من شير آب را باز مى كنم كه آب بيايد داخل حياط شما، خرابى ببار آورد. اينجا من ضامن حياط شما هستم به جهت اين كه در خرابى آن تاءثير داشته ام . و يك وقت هست كه من از كنار كوچه رد مى شوم ، مى بينم كه شير آب باز شده و آب به پاى ديوار شما رسيده است . اينجا اخلاقا من وظيفه دارم كه اين شير را ببندم و به شما خدمت كنم . نمى كنم و اين ضرر به شما وارد مى آيد. در اينجا اين كه كار بر من واجب نيست . اين را گفتم از نظر اين كه خيلى فرق است ميان اين كه كارى به دست شخصى يا به دست دست او مى خواهد انجام شود، و اين كارى را يك كس ديگر انجام مى دهد و ديگرى وظيفه از بين بردن آن را دارد.
معاويه ، مافوقش على عليه السلام بود يعنى تثبيت معاويه معنايش اين بود كه على عليه السلام معاويه را به عنوان دستى براى خود بپذيرد؛ ولى تثبيت (ماءمون توسط) حضرت رضا (به قول شما) معنايش اين است كه حضرت رضا مدتى در مقابل ماءمون سكوت داشته باشد. اين ، دو وظيفه است . در آنجا على عليه السلام مافوق است . در اينجا قضيه برعكس ‍ است ، ماءمون مافوق است . اين كه حضرت رضا مدتى با فضل بن سهل همكارى كند، يا به قول شما (ماءمون را) تثبيت كند، يعنى مدتى در مقابل ماءمون ساكت باشد. مدتى ساكت بودن براى مصلحت بزرگتر، براى انتظار كشيدن يك فرصت بهتر، مانعى ندارد.
به علاوه در قضيه معاويه ، مسئله تنها اين نيست كه حضرت راضى نمى شد كه معاويه يك روز حكومت كند (البته اين هم يك مساءله آن است ، فرمود: من راضى نمى شوم كه ظالم حتى يك روز حكومت كند)، مساءله ديگرى هم وجود داشت كه جهت عكس قضيه بود، يعنى اگر حضرت ، معاويه را نگاه مى داشت ، او روز به روز نيرومندتر مى شد و از هدف خودش هم برنمى گشت . ولى در اينجا فرض اين است كه بايد صبر كنند تا روز به روز ماءمون ضعيف تر شود و خودشان قوى تر گردند. پس اينها را نمى شود با هم قياس كرد.
سؤ ال (سوم ): سؤ ال بنده راجع به مسموميت حضرت رضا عليه السلام بود چون جنابعالى ضمن بياناتتان فرموديد كه حضرت رضا معلوم نيست كه مسموم شده باشد، ولى واقعيت اين است كه چون هر چه مى گذشت بيشتر معلوم مى شد كه خلافت حق حضرت رضاست ، ماءمون مجبور شد كه حضرت رضا را مسموم كند. دليلى كه مى آورند راجع به سن حضرت رضاست كه حضرت رضا در سن 52 سالگى از دنيا رفتند. اين كه امامى كه تمام جنبه هاى بهداشتى را رعايت مى كند و مثل ما افراط و تفريط ندارد در سن 52 سالگى بميرد خيلى بعيد است . هم چنين آن حديث معروف مى فرمايد: ( (ما منا الا مقتول او مسموم ) )
يعنى هيچ كدام از ما (ائمه ) نيستيم الا اين كه كشته شديم يا مسموم شديم . بنابراين اين امر از نظر تاريخ شيعه مسلم است . حالا اگر صاحب (مروج الذهب ) (مسعودى ) اشتباهى كرده دليل نمى شود كه ما بگوئيم حضرت رضا را مسموم نكرده اند بلكه از نظر اكثر مورخين شيعه حضرت رضا مسلما مسموم شده اند.
جواب : من عرض نكردم كه حضرت رضا را مسموم نكرده اند. من خودم شخصا از نظر مجموع قرائن همين نظر شما را تاءييد مى كنم . قرائن همين را نشان مى دهد كه ايشان را مسموم كردند، و يك علت اساسى همان قيام بنى العباس در بغداد بود.
ماءمون در حالى كه حضرت رضا را مسموم كرد كه از خراسان به طرف بغداد مى رفت و مرتب (اوضاع بغداد) را او گزارش مى دادند. به او گزارش دادند كه اصلا بغداد قيام كرده . او ديد كه حضرت رضا را معزول كه نمى تواند بكند، و اگر با اين وضع هم بخواهد برود آنجا بسيار مشكل است . براى اين كه زمينه رفتن به آنجا را فراهم كند و به بنى العباس بگويد كار تمام شد، حضرت رضا را مسموم كرد.
آن علت اساسى ئى كه مى گويند و قابل قبول هم هست و با تاريخ نيز وفق مى دهد همين جهت است ؛ يعنى ماءمون ديد كه رفتن به بغداد عملى نيست و بقاى بر ولايتعهد(ى ) هم عملى نيست (با اين كه ماءمون جوانتر بود، حدود 28 سال داشت و حضرت رضا 55 سال داشتند، و حضرت رضا نيز در آغاز به ماءمون فرمود: من از تو پيرترم و قبل از تو مى ميرم ) و اگر به اين شكل بخواهد به بغداد برود، محال است كه بغداد تسليم بشود، و يك جنگ عجيبى در مى گيرد. وضع خود را خطرناك ديد. اين بود كه تصميم گرفت هم فضل را از ميان بردارد و هم حضرت رضا را.
(فضل ) را در (حمام سرخس ) از بين برد. البته اين قدر معلوم است كه فضل به حمام رفته بود، عده اى با شمشير ريختند و قطعه قطعه اش كردند و بعد هم گفتند: (افرادى با او كينه داشتند) (و اتفاقا يكى از پسرخاله هاى او نيز جزء قتله بود) خونش را لوث كردند، ولى ظاهر اين است كه آن هم كار ماءمون بود؛ ديد او خيلى قدرت پيدا كرده و اسباب زحمت است ، او را از بين برد. بعد، از سرخس آمدند به همين طوس . گزارشهاى بغداد هم مى رسيد. ديد نمى تواند با حضرت رضا و وليعهد علوى وارد بغداد شود، اين بود كه حضرت را نيز در آنجا كشت .
يك وقت يك حرفى مى زنيم از نظر آنچه كه براى خود ما امرى است مسلم . از نظر روايات شيعى شكى نيست در اين كه ماءمون (حضرت رضا را مسموم كرد) ولى از نظر برخى مورخين اين طور نيست ؛ مثلا مورخ اروپايى اين حرف را قبول نمى كند، او مدارك تاريخى را مطالعه مى كند، مى گويد: تاريخ نوشته (قيل ). اغلب مورخين اهل تسنن كه (اين قضيه را) نقل كرده اند، نوشته اند حضرت آمد در (طوس ) مريض شد و فوت كرد و (قيل ) كه مسموم شد (و گفته شده كه مسموم شد). اين بود كه من مى خواستم با منطقى غير منطق شيعه نيز در اين زمينه صحبت كرده باشم ، والا قرائن همه حكايت مى كند از همين كه حضرت را مسموم كردند.