:: DownloadBook.ORG ::

فصل اول : ائمه و امويان ، گفتار چهارم : حضرت امام زين العابدين
دو سنت معمول ميان ائمه عليه السلام (246)
شما دو سنت را در ميان همه ائمه مى بينيد كه به طور وضوح و روشن هويدا است . يكى عبادت و خوف از خدا و خدا باورى است . يك خدا باورى عجيب در وجود اينها هست ، از خوف خدا مى گريند و مى لرزند، گوئى خدا را مى بينند، قيامت را مى بينند، بهشت را مى بينند جهنم را مى بينند. در باره موسى بن جعفر عليه السلام مى خوانيم :
( حليف السجدة الطويلة و الدموع العزيرة .) (247)
يعنى هم قسم سجده هاى طولانى و اشكهاى جوشان .
تا يك درون منقلب آتشين نباشد كه انسان نمى گريد.
سنت دومى كه در تمام اولاد على عليه السلام (از ائمه معصومين عليه السلام ) ديده مى شود همدردى و همدلى با ضعفا، محرومان ، بيچارگان و افتادگان است . اصلا (انسان ) براى اينها يك ارزش ‍ ديگرى دارد. امام حسن را مى بينيم ،؛ زين العابدين ، امام باقر، امام صادق ، امام كاظم و ائمه بعد از آنها؛ در تاريخ هر كدام از اينها كه مطالعه مى كنيم ، مى بينيم اصلا رسيدگى به احوال ضعفا و فقراء برنامه اينهاست ، آن هم (به اين صورت كه ) شخصا رسيدگى بكنند نه فقط دستور بدهند، يعنى نايب نپذيرند و آن را به ديگران موكول نكنند. بديهى است كه مردم اينها را مى ديدند.
مقايسه روش امام حسين با ساير ائمه عليهم السلام ، تقيه (248)
يكى از موضوعاتى كه خوب است در اطراف آن بحث و تحقيق شود، مقايسه روش سيدالشهداء با ساير ائمه اطهار است . در نظر بسيارى از مردم اين طور است كه روش امام حسين عليه السلام با ساير ائمه اطهار مثل روش امام حسن و امام سجاد و امام باقر و امام صادق و ساير ائمه و حتى روش اميرالمؤ منين متفاوت و مختلف است و مثل اين است كه مكتب امام حسين مخصوص به خود اوست و هيچ يك از ائمه ديگر تابع اين مكتب و اين روش نبوده اند و از روش و مكتب ديگرى پيروى مى نموده اند، و اين خود به خود عقده كور و اشكالى در دلها توليد مى كند...
به علاوه ما بايد بدانيم كه در عمل چه نوع رفتار كنيم ، بايد تابع آن مكتب باشيم يا تابع اين مكتب . براى اين كه موضوع بحث بهتر مشخص شود عرض مى كنم روشى كه شيعه با آن روش شناخته شده و ائمه دين آن را مشخص كرده اند و از علامات و مختصات شيعه شناخته شده موضوع (تقيه ) است ، به طورى كه كلمه (شيعه ) و (تقيه ) مثل (حاتم ) و (وجود) لازم و ملزوم يكديگر شناخته شده اند. همه ائمه دين تقيه مى كرده اند، حالا چطور شد كه امام حسين عليه السلام در اين ميان تقيه نكرد و قيام نمود؟ اگر تقيه حق است چرا امام حسين تقيه نكرد و حال آنكه موجبات تقيه كاملا براى امام حسين فراهم بود. و اگر تقيه حق نيست پس چرا ساير ائمه اطهار تقيه مى كرده اند و به تقيه دستور مى داده اند؟
و به علاوه ، خود يك بحث اصولى است قطع نظر از اين كه روش ائمه با يكديگر متفاوت است و يا يكى است . فرض كنيم همه يك روش ‍ داشته اند، همه تقيه مى كرده اند و يا هيچ كدام تقيه نمى كرده اند، اين خود يك بحث اصولى است كه از جنبه كلامى و اصولى مى توان بحث كرد كه اساسا تقيه مى تواند حق باشد؟ و آيا با عقل و قرآن وفق مى دهد و يا نمى دهد؟
اين مطلب هم بايد گفته شود كه هر چند معروف و مشهور اين است كه تقيه از مختصات شيعه است و غير شيعه قائل به تقيه نيست ولى اين شهرت ، اساسى ندارد، در غير شيعه هم تقيه است .
فايده سيره هاى گوناگون معصومين (249)
ما شيعيان كه به امامت ائمه دوازده گانه اعتقاد داريم و همه آنها را اوصياى پيغمبر اكرم و مفسر و توضيح دهنده حقايق اسلام مى دانيم و گفتار آنها را گفتار پيغمبر و كردار آنها را كردار پيغمبر و سيرت آنها را سيرت پيغمبر صلى الله عليه و آله مى دانيم ، از امكاناتى در شناخت حقايق اسلامى بهره منديم كه ديگران محرومند و چون وفات حضرت امام حسن عسكرى عليه السلام - كه امام يازدهم است و بعد از ايشان دوره غيبت پيش آمد - در سال 260 واقع شد، از نظر ما شيعيان مثل اين است كه پيغمبر اكرم تا سال 260 هجرى زنده بود و در همه اين زمانها با همه تحولات و تغييرات و اختلاف شرايط و اوضاع و مقتضيات ، حاضر بود.
البته نمى خواهم بگويم كه اثر وجود پيغمبر اكرم اگر زنده بود چه بود و آيا اگر فرضا آن حضرت در اين مدت حيات مى داشت چه حوادثى در عالم اسلام پيش مى آمد. نه ، بلكه مقصودم اين است كه از نظر ما شيعيان كه معتقد به امامت و وصايت هستيم ، وجود ائمه اطهار از جنبه حجيت قطعى گفتار و كردار و سيرت در اين مدت طولانى مثل اين است كه شخص پيغمبر - ولى نه در لباس نبوت و زعامت بلكه در لباس يك فرد مسلمان عامل به وظيفه - وجود داشته باشد و دوره هاى مختلفى را كه بر عالم اسلام در آن مدت گذشت شاهد باشد و در هر دوره اى وظيفه خود را بدون خطا و اشتباه ، متناسب با همان دوره انجام دهد.
بديهى است كه با اين فرض ، مسلمان بهتر و روشن تر مى توانند وظايف خود را در هر عصر و زمانى دريابند و تشخيص دهند.
تعارض ظاهرى سيره ها و ضرورت حل آنها
ما در سيرت پيشوايان دين به امورى بر مى خوريم كه به حسب ظاهر با يكديگر تناقض و تعارض دارند. مثلا (250) رسول اكرم صلى الله عليه و آله يك طور عمل كرده ...و اميرالمؤ منين طور ديگر، و يا اين كه هر دو بزرگوار طورى عمل كرده باشند و امام باقر و امام صادق طورى ديگر. اين تعارضها و تناقضهاى ظاهرى زياد ديده مى شود، و به عنوان مثال بعضى را عرض خواهم كرد: و چون همه به عقيده ما معصومند و فعل همه آنها مانند قولشان حجت است پس ما در عمل چه كنيم ؟ تابع كدام سيرت و كدام عمل باشيم ؟
ما به دليل اين كه امامت اهل بيت عصمت را پذيرفته ايم و سخنان آنها و افعال آنها را حجت مى دانيم و معتقديم رسول خدا ما را به آنها ارجاع فرموده است از لحاظ آثار و مآثر دينى از اهل سنت و جماعت غنى تر هستيم ، بيش از آنها حديث و خبر داريم ، بيش از آنها حكمتهاى اخلاقى و اجتماعى داريم ، بيش از آنها دعاهاى پرارزش داريم كه خود دعاها باب بزرگى است از معارف و تعليمات اخلاقى و اجتماعى اسلام و بايد مستقلا در اطراف آن بحث شود. آنها به اندازه ما سيرت ندارند و از اين جهت نيز ما از آنها غنى تر هستيم . لهذا كسانى كه حساب كرده اند مى گويند كه تمام صحاح سته اهل تسنن به اندازه كتاب كافى ما حديث ندارد. چون در مدتها پيش بوده كه ديده ام و البته خودم اين حساب و مقايسه را نكرده ام از قول ديگران نقل مى كنم ، الآن هم عدد و رقم اين دو يادم نيست ، اجمالا آنچه به خاطرم مانده اين است كه (كافى ) متجاوز از 16000 حديث دارد. اين به نوبه خود يك افتخارى براى شيعه شمرده شده و به همين دليل شيعه خود را محتاج به قياس و استحسان نديده است و هميشه به اين مطلب افتخار كرده است .
حال مى خواهم عرض كنم همين چيزى كه نقطه قوت شيعه شمرده شده ممكن است با توجه به اشكال بالا نقطه ضعف شيعه شمرده شود، گفته شود: شيعه چون يك معصوم و يك پيشوا ندارد و 14 پيشوا دارد و چون از هر يك از اين پيشواها راه و رسمهاى مختلف نقل شده در نتيجه يك نوع حيرت و يك نوع ضلالت و يك نوع سرگيجه براى شيعه پيدا مى شود و يك نوع هرج و مرج براى مردم شيعه پديد مى آيد، آن وقت اين خود يك وسيله خوبى هم براى مردمى كه دين را وسيله مقاصد خودشان قرار مى دهند و فساد را با نيروى مقدسى مى خواهند مجهز نمايند مى شود، هر كسى دلش مى خواهد طورى عمل كند، از يك حديث و يك عمل يكى از ائمه در يك مورد بالخصوص شاهد شاهد و دليل مى آورد. نتيجه اينها تشتت است و هرج و مرج و اصل ثابت اخلاقى و اجتماعى نداشتن ، و واى به حال ملتى كه اصول ثابت و واحدى نداشته باشد و هر كسى از خود طرز فكرى داشته باشد. اين درست مصداق همان مثل است كه مى گويد: اگر مريض طبيبش زياد شد اميد بهبود در او نيست .
و الحق هم بايد گفت كه اگر روى اين روشهاى به ظاهر مخالف ، حساب و تحقيق و اجتهاد نشود، همين آثار سوء هست . يعنى چه آن كه ما چند پيشواى مختلف الطريقه داشته باشيم و يا آنكه پيشوايان ما همه بر يك طريق باشند ولى در ظاهر اختلافى ببينيم و حتى اين كه يك پيشوا داشته باشيم ولى در مواطن مختلف روشهاى مختلف در او ببينيم و نتوانيم اختلافها را حل كنيم به يك اصل معين ، همين هرج و مرج كه گفته شد پيدا مى شود.
مثلا به عنوان مثال عرض مى كنم : ما از يك طرف وقتى كه به سيرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله مراجعه مى كنيم ، مى بينيم كه فقيرانه زندگى مى كرده است ، نان جو مى خورده است ، لباس وصله دار مى پوشيده است ، اميرالمؤ منين همين طور؛ و قرآن هم مى فرمايد:
( لقد كان لكم فى رسول الله اسوة حسنة لمن كان يرجو الله واليوم الآخر) .(251)
پس همه مردم موظفند از روش و سيره رسول اكرم پيروى كنند، همه فقيرانه زندگانى كنند، همه نان جو بخورند، لباس وصله دار بپوشند. ولى وقتى مى رويم زندگانى امام مجتبى را مى بينيم و يا زندگانى امام صادق و امام رضا را مى بينيم ، مى بينيم آنها فقيرانه زندگانى نمى كرده اند، غذاى خوب مى خورده اند و جامه خوب مى پوشيده اند و مركب خوب سوار مى شده اند، از طيبات دنيا استفاده مى كرده اند.
در اخبار و آثارى (252) كه از پيشوايان دين رسيده احيانا همين تعارض و تناقض ديده مى شود. در آن قسمت از اخبار و روايات متعارض كه مربوط به فقه و احكام است ، علما در مقام حل و علاج آن تعارضها بر آمده اند كه در محل خود مذكور است ؛ در سيرت و روش پيشوايان دين هم همين تعارض و تناقض در بادى امر ديده مى شود. بايد ديد راه حل آن چيست ؟
اگر در اخبار متعارض كه در فقه و احكام نقل شده ، تعارضها حل نگردد و هر كسى يك خبر و حديثى را مستمسك خود قرار دهد و عمل كند، مستلزم هرج و مرج خواهد بود. سيرت و روش پيشوايان دين هم كه با يكديگر به ظاهر اختلاف دارد همين طور است ؛ اگر حل نگردد و رمز مطلب معلوم نشود مستلزم هرج و مرج اخلاقى و اجتماعى خواهد بود، ممكن است هر كسى به هواى نفس خود يك راهى را پيش بگيرد و بعد آن را با عملى كه در يك مورد معين و يك زمان معين از يكى از ائمه نقل شده توجيه و تفسير كند، باز يك نفر ديگر به هواى خود و مطابق ميل و سليقه خود راهى ديگر ضد آن راه را پيش بگيرد و او هم به يك عملى از يكى از ائمه عليهم السلام كه در مورد معين و زمان معين نقل شده استناد كند و بالاءخره هر كسى مطابق ميل و سليقه و هواى نفس خود راهى پيش بگيرد و براى خود مستندى هم پيدا كند...
بديهى است در اين صورت نه تنها سيرت و روش پاك و معنى دار رسول اكرم و ائمه اطهار مورد استفاده قرار نمى گيرد، بلكه وسيله اى خواهد بود براى اين كه هر كسى راه توجيهى براى عمل خود پيدا كند و به دعوت و سخن كسى گوش ندهد و جامعه دچار هرج و مرج گردد.
واقعا هم همچون تعارض و تناقض ظاهرى در سيرت ائمه اطهار عليهم السلام ديده مى شود؛ مى بينيم مثلا حضرت امام حسن عليه السلام با معاويه صلح مى كند و اما امام حسين عليه السلام قيام مى كند و تسليم نمى شود تا شهيد مى گردد؛ مى بينيم كه رسول خدا و على مرتضى در زمان خودشان زاهدانه زندگى مى كردند و احتراز داشتند از تنعم و تجمل ، ولى ساير ائمه اين طور نبودند.
اين است (253) امرى كه ممكن است يك نقطه ضعف در تشيع شمرده شود. ولى نه ، اين طور نيست ، من از همين مثال استفاده مى كنم كه اين طور نيست و نقطه قوت شيعه در همين است .
مقدمه عرض مى كنم ما اگر يك پيشواى معصوم داشته باشيم كه بيست سال يا سى سال در ميان ما باشد و يا يك پيشوا داشته باشيم كه 250 سال در ميان ما باشد، البته اگر تنها 20 سال در ميان ما باشد آنقدرها تحولات و پيچ و خمها و تغييرها و موضوعهاى مختلف پيش نمى آيد كه ما عمل آن پيشوا و طرز مواجه شدن آن پيشوا را با صورتهاى مختلف و شكلهاى مختلف موضوعات ببينيم و در نتيجه استاد بشويم و مهارت پيدا كنيم كه ما هم در اين دنياى متغير چگونه مواجه شويم و در اين زندگى متغير چگونه اصول كلى دين را با موضوعات مختلف و متغير تطبيق كنيم ، زيرا دين يك بيانى دارد و يك تطبيقى و عملى ، عينا مانند درسهاى نظرى و درسهاى عملى . درسهاى عملى طرز تطبيق نظريه ها است با موضوعاتى جزئى و مختلف . ولى اگر 250 سال يك پيشواى معصوم داشته باشيم كه با اقسام و انواع صورتهاى قضايا مواجه شود و طريق حل آن قضايا را به ما بنماياند ما بهتر به روح تعليمات دين آشنا مى شويم و از جمود و خشكى و به اصطلاح منطق ( (اخذ ما ليس بعلة ) ) و يا ( (خلط ما بالعرض بما بالذات ) ) نجات پيدا مى كنيم .
( (خلط ما بالعرض بما بالذات ) ) يعنى دو چيزى كه همراه يكديگرند يكى از آنها در امر سومى دخالت دارد و همراهى آن ديگرى با آن ديگرى با آن امر سوم اصالت ندارد، بلكه به اعتبار اين است كه به حسب اتفاق همراه اولى بوده است و ما اشتباه كنيم و بپنداريم كه آن چيزى كه مستلزم امر سوم است اوست .
فرض كنيد الف و ب در ظرفى همراه يكديگر بوده اند و الف توليد ج مى كند، بعد ما خيال كنيم كه ب مولد ج است يا خيال كنيم در توليد كردن الف ج را، ب هم دخالت دارد. در سيره پيشوايان دين شك نيست كه آنها هم هر كدام در زمانى بوده اند و زمان و محيط آنها اقتضائاتى داشته است و هر فردى ناچار است كه از مقتضيات زمان خود پيروى كند، يعنى دين نسبت به مقتضيات زمان ، مردم را آزاد گذاشته است . حال در زمينه تعدد پيشواى معصوم و يا طول عمر يك پيشوا، انسان بهتر مى تواند روح تعليمات دينى را از آنچه كه مربوط به مقتضيات عصر و زمان است تشخيص دهد، روح را بگيرد و امور مربوط به مقتضيات زمان را رها كند.
ممكن است پيغمبر يك عملى بكند به حكم اين كه روح دين اقتضا مى كند، و ممكن است يك عملى بكند به حكم مقتضيات زمان ، مثل همان مثالى كه راجع به زندگانى فقيرانه عرض كردم كه رسول خدا فقيرانه زندگى مى كرد و امام صادق مثلا نه . حال يك داستانى نقل مى كنم كه خوب روح اين مطلب را بشكافد.
در حديث معروفى كه هم در (كافى )(254) و هم (تحف العقول ) است آمده كه (سفيان ثورى ) آمد به حضور امام صادق (و نسبت به اين كه امام لباس لطيفى پوشيده بود اعتراض كرد كه پيغمبر چنين لباسى نمى پوشيد. حضرت فرمود:) تو خيال مى كنى چون پيغمبر چنان بود مردم تا ابد (بايد آن طور باشند؟!) تو نمى دانى اين جزء دستور اسلام نيست ؟! تو بايد عقل داشته باشى ، اين قدر عقل و قوه حساب داشته باشى ، آن عصر و زمان و آن منطقه را در نظر بگيرى . در آن زمان زندگانى متوسط همان بود كه پيغمبر داشت . دستور اسلام مواسات و مساوات است . بايد ديد اكثريت مردم در آن زمان چگونه زندگى داشته اند. البته براى پيغمبر كه پيشوا و مقتدا بود و مردم جان و مال خود را در اختيار او مى گذاشتند همه جور زندگى فراهم بود، ولى رسول اكرم با وجود چنان زندگى عمومى ، براى شخص خودش امتيازى قائل نمى شد.
آنچه دستور اسلام است هم دردى است ، مواسات و مساوات است ، عدل و انصاف است روش نرم و ملايم است كه در روح فقرا توليد عقده ننمايد، آن كسى كه رفيق يا همسايه يا ناظر اعمال اوست ناراحت نشود. اگر در زمان پيغمبر اين وسعت عيش و اين رخص مى بود پيغمبر آن طور رفتار نمى كرد. مردم از اين جهت آزادند كه اين طور لباس بپوشند يا آن طور، كهنه بپوشند يا نو، اين پارچه را انتخاب كنند يا آن پارچه را، اين طرز را يا آن طرز را. دين به اين چيزها اهميت نمى دهد، آنچه كه اهميت مى دهد آن چيزهاست (يعنى اصولى مانند هم دردى ، مواسات ، مساوات و عدل و انصاف ).
بعد فرمود: ولكن من را كه اين طور مى بينى هميشه متوجه حقوقى كه به مال من تعلق مى گيرد هستم ... پس بين روش من و روش پيغمبر اختلاف اصولى و معنوى نيست . و لهذا در حديث است كه در زمان امام صادق خشكسالى پيدا شد، امام صادق به ناظر خرج خود فرمود: (برو گندمهاى ذخيره ما را در بازار بفروش ، از اين پس نان خود را به طور روزانه از بازار تهيه مى كنيم - و نان بازار از گندم و جو با هم تهيه مى شد -). اسلام نمى گويد: نان گندم بخور يا نان جو و يا گندم و جو را باهم مخلوط كن ، مى گويد: روش تو بايد در ميان مردم مقرون به انصاف و عدالت و احسان باشد.
حال ما از اين اختلاف روش رسول اكرم و امام صادق بهتر به روح اسلام پى مى بريم . اگر امام صادق اين بيان را نمى كرد و توضيح نمى داد، ما آن جنبه از عمل رسول خدا را كه مربوط به مقتضيات عصر آن حضرت است جزء دستور اسلام مى شمرديم و بعد به ضميمه آيه 21 از سوره احزاب كه مى فرمايد: به پيغمبر تاءسى كنيد صغرى و كبرى تشكيل مى داديم و تا قيامت مردم را در زير زنجير مى كشيديم ، ولى بيان امام صادق و توضيح آن حضرت و اختلاف روش آن حضرت با روش پيغمبر درس آموزنده اى است براى ما، و ما را از جمود و خشكى خارج مى كند، به روح و معنا آشنا مى سازد. البته در اينجا امام صادق شخصا بيان دارد، اگر هم بيانى نمى داشت باز خود ما بايد اين قدرها تعقل و قوه اجتهاد داشته باشيم ، اينها را متناقض و متضاد و متعارض ندانيم .
اين جمود مخصوصا در اخباريين زياد است كه حتى شرب دخان را منع مى كنند. على هذا يكى از طرق حل تعارضاتى كه در سيرتهاى مختلف است ، به اصطلاح حل عرفى و جمع عرفى است كه از راه اختلاف مقتضيات زمان است . حتى در حل تعارضات قولى نيز اين طريق را مى توان به كار برد گو اين كه فقهاء ما توجه نكرده اند.
يك مثال ديگر: به على عليه السلام عرض كردند درباره اين حديث كه ( (غيروا الشيب و لا تتشبهوا باليهود) ) . على عليه السلام خودش اين حديث را روايت مى كرد ولى عمل نمى كرد، يعنى خودش ‍ رنگ نمى بست و خضاب نمى كرد. على عليه السلام فرمود: اين دستور، مخصوص زمان پيغمبر است ؛ اين تاكتيك جنگى بود كه دشمن نگويد اينها يك عده پير و پاتال هستند، يك حيله جنگى بود كه رسول اكرم به كار مى برد ولى امروز ( (فامرء و ما اختار) ) .
حال اگر سيرت على نبود و توضيح على نبود ما مى گفتيم پيغمبر فرمود: ريشها را خضاب كنيد، تا قيامت به ريش مردم چسبيده بوديم كه حتما بايد ريشها را رنگ ببنديد. پس اين خود يك طريق حل تناقض است . البته اين كار مطالعه كامل لازم دارد.
مقصود(255) اين است كه ائمه اطهار عليهم السلام در هر زمانى مصلحت اسلام و مسلمين را در نظر مى گرفتند و چون دوره ها و زمانها و مقتضيات زمان و مكان تغيير مى كرد خواه و ناخواه همان طور رفتار مى كردند كه مصالح اسلامى اقتضا مى كرد و در هر زمان جبهه اى مخصوص و شكلى نو از جهاد به وجود مى آمد و آنها با بصيرت كامل آن جبهه ها را تشخيص ‍ مى دادند.
اين تعارضها نه تنها تعارض واقعى نيست ، بلكه بهترين درس آموزنده است براى كسانى كه روح و عقل و فكر مستقيمى داشته باشند، جبهه شناس باشند و بتوانند مقتضيات هر عصر و زمانى را درك كنند كه چگونه مصالح اسلامى اقتضا مى كند كه يك وقت مثل زمان سيدالشهداء عليه السلام شكل تعليم و ارشاد و توسعه تعليمات عمومى و تقويت مغزها و فكرها پيدا كند و يك وقت شكل ديگر.
( ان فى ذلك لذكرى لمن كان له قلب او القى السمع و هو شهيد) .
وجود (256) مقدس زين العابدين عليه السلام قهرمان معنويت است (معنويت به معنى صحيح آن )، يعنى يكى از فلسفه هاى وجودى مثل على بن الحسين اين است كه وقتى انسان خاندان پيغمبر را مى نگرد - هر كدامشان را، و على بن الحسين را كه يكى از آنهاست - مى بيند معنويت اسلام يعنى حقيقت اسلام ، آن ايمان به اسلام تا چه حد در خاندان پيغمبر نفوذ داشته است ؛ و اين خودش يك مسئله اى است .
انسان وقتى كه مردى هم چون على بن ابى طالب را مى بيند، آن كه از كودكى در زير دست پيغمبر تربيت و بزرگ شده ، و در آن نفس آخر پيغمبر، سر پيغمبر در دامان او بود كه جان به جان آفرين تسليم كرد. اين مردى كه از كودكى در خانه پيغمبر بود و هيچ كس در اندازه او با پيغمبر نبوده است ، آرى انسان وقتى زندگى على را مى نگرد، مى بيند سراسر ايمان به پيغمبر اكرم است ، و انسان از آينه وجود على ، پيغمبر را مى بيند. اين چه بوده است كه مردى مثل على سراسر ايمان (به پيغمبر بوده است ؟)
عبادت امام
اهل بيت پيغمبر همه شان اين چنين اند. واقعا عجيب است . انسان وقتى على بن الحسين را مى بيند، آن خوفى كه از خدا دارد، آن نمازهايى كه واقعا نيايش بود و واقعا - به قول الكسيس كارل - پرواز روح به سوى خدا بود (نمازى كه او مى خواند اين طور نبود كه پيكرش رو به كعبه بايستد و روحش جاى ديگرى بازى كند؛ اصلا روح كانه از اين كالبد مى رفت ) آرى ، انسان وقتى على بن الحسين را مى بيند با خود مى گويد: اين اسلام چيست ؟ اين چه روحى است ؟!

اينهمه آوازها از شه بود

گرچه از حلقوم عبدالله بود

وقتى انسان على بن الحسين را مى بيند كانه پيغمبر را در محراب عبادتش ‍ در ثلث آخر شب يا در كوه حرا مى بيند.
يك شب امام مشغول همان نيايش و دعائى كه خودش اهل آن دعا بود، بود. يكى از بچه هاى امام ، از جايى افتاد و استخوانش شكست پيدا شد .اهل خانه نيامدند متعرض عبادت امام شوند. رفتند و شكسته بند آوردند و دست بچه را بستند در حالى كه او از درد فرياد مى كشيد بچه راحت شد و قضيه گذشت . هنگام صبح امام ديد دست بچه را بسته اند فرمود، چرا چنين است ؟ عرض كردند: جريان اين طور بود. كى ؟ ديشب در فلان وقت كه شما مشغول عبادت بوديد. معلوم شد كه آن چنان امام در حال جذبه بسر مى برده است و آن چنان اين روح به سوى خدا پرواز كرده بود كه هيچ يك از آن صداها اصلا به گوش امام نرسيده بود.
پيك محبت
زين العابدين پيك محبت بود. اين هم عجيب است : راه مى رفت ، هر جايى كسى را مى ديد، هر جا غريبى را مى ديد، فقير و مستمندى را مى ديد، كسى را مى ديد كه ديگران به او توجه ندارند. به او محبت مى كرد او را نوازش مى كرد و به خانه خودش مى آورد. روزى يك عده جذامى را ديد. (همه از جذامى فرار مى كنند و آن كه فرار مى كند از سرايت بيماريش ‍ مى ترسد، ولى خوب اينها هم بنده خدا هستند) از اينها دعوت كرد، اينها را به خانه خود آورد و در خانه خود از اينها پرستارى كرد. خانه زين العابدين خانه مسكينان و يتيمان و بيچارگان بود.
خدمت در قافله حج (257)
فرزند پيغمبر است . به حج مى رود. امتناع دارد كه با قافله اى حركت كند كه او را مى شناسند. مترصد است يك قافله اى از نقاط دور دست كه او را نمى شناسند پيدا شود و غريبوار داخل آن شود. وارد يكى از اين قافله ها شد. از آنها اجازه خواست كه به من اجازه دهيد كه خدمت كنم . آنها هم پذيرفتند. آن وقت هم كه با اسب و شتر و غيره مى رفتند و ده دوازده روز طول مى كشيد. امام در تمام اين مدت به صورت يك خدمتگزار قافله در آمد.
در بين راه مردى با اين قافله تصادف كرد كه امام را مى شناخت . تا امام را شناخت رفت نزد آنها و گفت : اين كيست كه شما آورده ايد براى خدمت خودتان ؟ گفتند: ما كه نيم شناسيم ، جوانى است مدنى ولى بسيار جوان خوبى است . گفت : بله ، شما نمى شناسيد، اگر مى شناختيد اين جور به او فرمان نمى داديد و او را در خدمت خودتان نمى گرفتيد. گفتند: مگر كيست ؟ گفت : اين على بن حسين بن على بن ابى طالب فرزند پيغمبر است . دويدند خودشان را به دست و پاى امام انداختند: آقا اين چه كارى بود شما كرديد؟! ممكن بود ما با اين كار خودمان معذب به عذاب الهى شويم . به شما جسارتى بكنيم ، شما بايد آقا باشيد؛ شما بايد اينجا بنشينيد، ما بايد خدمتگزار و خدمتكار شما باشيد. فرمود:
نه من تجربه كرده ام ، وقتى كه با قافله اى حركت مى كنم كه مرا مى شناسند، نمى گذارند من اهل قافله را خدمت كنم . لذا من مى خواهم با قافله اى حركت كنم كه مرا نمى شناسند تا توفيق و سعادت خدمت به مسلمان و رفقا براى من پيدا شود.(258)
دعا و گريه امام عليه السلام
براى على بن الحسن فرصتى نظير فرصت امام ابا عبدالله پدر بزرگوارش ‍ پيدا نشد، هم چنان كه فرصتى نظير فرصتى كه براى امام صادق پديد آمد پيدا نشد، اما براى كسى كه مى خواهد خدمتگزار اسلام باشد، همه مواقع فرصت است ، ولى شكل فرصتها فرق مى كند. ببينيد امام زين العابدين به صورت دعا چه افتخارى براى دنياى شيعه درست كرده ؟! و در عين حال در همان لباس دعا امام كار خودش را مى كرد.
بعضى خيال كرده اند امام زين العابدين چون در مدتى كه حضرت بعد از پدر بزرگوارشان حيات داشتند قيام به سيف نكردند، پس گذاشتند قضايا فراموش شود. ابدا (چنين نيست )، از هر بهانه اى استفاده مى كرد كه اثر قيام پدر بزرگوارش را زنده نگهدارد. آن گريه ها كه گريه مى كرد و يادآورى مى نمود براى چه بود؟ آيا تنها يك حالتى بود مثل حالت آدمى كه فقط دلش مى سوزد و بى هدف گريه مى كند؟! يا مى خواست اين حادثه را زنده نگه دارد و مردم يادشان نرود كه چرا امام حسين قيام كرد و چه كسانى او را كشتند؟ اين بود كه گاهى امام گريه مى كرد، گريه هاى زيادى .
روزى يكى از خدمتگزارانش عرض كرد: آقا! آيا وقت آن نرسيده است كه شما از گريه باز ايستيد؟ (فهميد كه اما براى عزيزانش مى گريد) فرمود، چه مى گويى ؟ يعقوب يك يوسف بيشتر نداشت ، قرآن عواطف او را اين طور تشريح مى كند: ( (و ابيضت عيناه من الحزن ) ) (259) من در جلوى چشم خودم هجده يوسف را ديدم كه يكى پس از ديگرى بر زمين افتادند.
امام سجاد و حاكم معزول مدينه (260)
(عبدالملك بن مروان )، بعد از بيست و يك سال حكومت استبدادى در سال 86 هجرى از دنيا رفت . بعد از وى پسرش (وليد) جانشين او شد. وليد براى آنكه از نارضاييهاى مردم بكاهد، بر آن شد كه در روش ‍ دستگاه خلافت و طرز معامله و رفتار با مردم تعديلى بنمايد. مخصوصا در مقام جلب رضايت مردم مدينه - كه يكى از دو شهر مقدس مسلمين و مركز تابعين و باقيماندگان صحابه پيغمبر و اهل فقه و حديث بود - بر آمد. از اين رو (هشام بن اسماعيل مخزونى ) پدر زن عبدالملك را - كه قبلا حاكم مدينه بود و ستمها كرده بود و مردم همواره آرزوى سقوط وى را مى كردند - از كار بركنار كرد.
هشام بن اسماعيل ، در ستم و توهين به اهل مدينه بيداد كرده بود. (سعيد بن مسيب )، محدث معروف و مورد احترام اهل مدينه را به خاطر امتناع از بيعت ، شصت تازيانه زده بود و جامه اى درشت بر وى پوشانده ، بر شترى سوارش كرده ، دور تا دور مدينه گردانده بود. به خاندان على عليه السلام و مخصوصا مهتر و سرور علويين ، امام على بن الحسين زين العابدين عليه السلام بيش از ديگران بدرفتارى كرده بود.
وليد هشام را معزول ساخت و به جاى او (عمر بن عبدالعزيز)، پسر عموى جوان خود را كه در ميان مردم به حسن نيت و انصاف معروف بود، حاكم مدينه قرار داد. عمر براى باز شدن عقده دل مردم ، دستور داد هشام بن اسماعيل را جلو(ى ) خانه مروان حكم نگاه دارند و هر كس كه از هشام بدى ديده يا شنيده ، بيايد و تلافى كند و داد دل خود را بگيرد. مردم دسته دسته مى آمدند؛ دشنام و ناسزا و لعن و نفرين بود كه نثار هشام بن اسماعيل مى شد.
خود هشام بن اسماعيل ، بيش از همه نگران امام على بن الحسين و علويين بود. با خود فكر مى كرد انتقام على بن الحسين در مقابل آن همه ستمها و سب و لعنها نسبت به پدران بزرگوارش ، كمتر از كشتن نخواهد بود. ولى از آن طرف ، امام به علويين فرمود:
خوى ما بر اين نيست كه به افتاده لگد بزنيم و از دشمن بعد از آنكه ضعيف شد انتقام بگيريم ، بلكه بر عكس اخلاق ما اين است كه به افتادگان كمك و مساعدت كنيم .
هنگامى كه امام با جمعيت انبوه علويين به طرف هشام بن اسماعيل مى آمد، رنگ در چهره هشام باقى نماند. هر لحظه انتظار مرگ را مى كشيد. ولى برخلاف انتظار وى ، امام طبق معمول كه مسلمانى به مسلمانى مى رسد، با صداى بلند فرمود: (سلام عليكم ) و با او مصافحه كرد و بر حال او ترحم كرده ، به او فرمود: (اگر كمكى از من ساخته است حاضرم ).
بعد از اين جريان ، مردم مدينه نيز شماتت به او را موقوف كردند.(261)
هشام و فرزدق (262)
هشام بن عبدالملك ، با آنكه مقام ولايت عهدى داشت ، و آن روزگار - يعنى دهه اول قرن دوم هجرى - از اوقاتى بود كه حكومت اموى به اوج قدرت خود رسيده بود، هر چه خواست بعد از طواف كعبه ، خود را به حجرالاسود برساند و با دست خود آن را لمس كند ميسر نشد. مردم همه يك نوع جامه ساده كه از جامه احرام بود پوشيده بودند؛ يك نوع سخن كه ذكر خدا بود به زبان داشتند؛ يك نوع عمل مى كردند؛ چنان در احساسات پاك خود غرق بودند كه نمى توانستند درباره شخصيت دنيايى هشام و مقام اجتماعى او بينديشند. افراد و اشخاصى كه او از شام با خود آورده بود تا حرمت و حشمت او را حفظ كنند، در مقابل ابهت و عظمت معنوى عمل حج ، ناچيز به نظر مى رسيدند.
هشام هر چه كرد خود را به حجرالاسود برساند و طبق آداب حج ، آن را لمس كند، به علت كثرت و ازدحام مردم ميسر نشد. ناچار برگشت و در جاى بلندى برايش كرسى گذاشتند. او از بالاى آن كرسى به تماشاى جمعيت پرداخت . شاميانى كه همراهش آمده بودند دورش را گرفتند. آنها نيز به تماشاى منظره پر ازدحام جمعيت پرداختند.
در اين ميان ، مردى ظاهر شد در سيماى پرهيزگاران ، او نيز مانند همه يك جامه ساده بيشتر به تن نداشت . آثار عبادت و بندگى خدا بر چهره اش ‍ نمودار بود. اول رفت و به دور كعبه طواف كرد، بعد با قيافه اى آرام و قدمهايى مطمئن به طرف حجرالاسود آمد. جمعيت با همه ازدحامى كه بود، همين كه او را ديدند فورا كوچه دادند و او خود را به حجرالاسود نزديك ساخت . شاميان كه اين منظره را ديدند - و قبلا ديده بودند كه مقام ولايت عهد با آن اهميت و طمطراق موفق نشده بود كه خود را به حجرالاسود نزديك كند - چشمهاشان خيره شد و غرق در تعجب گشتند. يكى از آنها از خود هشام پرسيد: (اين شخص كيست ؟) هشام با آنكه كاملا مى شناخت كه اين شخص على بن الحسين زين العابدين است ، خود را به ناشناسى زد و گفت : (نمى شناسم .)
در اين هنگام چه كسى بود از ترس هشام - كه از شمشيرش خون مى چكيد - جراءت به خود داده ، او را معرفى كند؟ ولى در همين وقت (همام بن غالب ) معروف به (فرزدق ) شاعر زبردست و تواناى عرب با آنكه به واسطه كار و شغل و هنر مخصوصش بيش از هر كس ديگر مى بايست حرمت و حشمت هشام را حفظ كند، چنان وجدانش تحريك شد و احساساتش به جوش آمد كه فورا گفت : (لكن من او را مى شناسم ) و به معرفى ساده قناعت نكرد؛ بر روى بلندى ايستاده ، قصيده اى غرا - كه از شاهكارهاى ادبيات عرب است و فقط در مواقع حساس پر از هيجان كه روح شاعر مثل دريا موج بزند مى تواند چنان سخنى ابداع شود - بالبديهه سرود و انشاء كرد. در ضمن اشعارش چنين گفت :
(اين شخص كسى است كه تمام سنگريزه هاى سرزمين بطحا او را مى شناسند. اين كعبه او را مى شناسد. زمين حرم و زمين خارج حرم او را مى شناسد).
(اين فرزند بهترين بندگان خداست . اين است آن پرهيزگار پاك پاكيزه مشهور).
(اين كه تو مى گويى او را نمى شناسم ، زيانى به او نمى رساند؛ اگر تو يك نفر - فرضا - نشناسى ، عرب و عجم او را مى شناسند...)(263)
هشام از شنيدن اين قصيده و اين منطق و اين بيان ، از خشم و غضب آتش ‍ گرفت و دستور داد مستمرى فرزدق را از بيت المال قطع كردند و خودش ‍ را در (عسفان ) بين مكه و مدينه زندانى كردند. ولى فرزدق هيچ اهميتى به اين حوادث - كه در نتيجه شجاعت در اظهار عقيده برايش ‍ پيش آمده بود - نداد؛ نه به قطع حقوق و مستمرى اهميت داد و نه به زندانى شدن ، و در همان زندان نيز با انشاء اشعار آبدار از هجو و انتقاد هشام خوددارى نمى كرد.
على بن الحسين عليه السلام مبلغى پول براى فرزدق - كه راه درآمدش ‍ بسته شده بود - به زندان فرستاد. فرزدق از قبول آن امتناع كرد و گفت : (من آن قصيده را فقط در راه عقيده و ايمان و براى خدا انشاء كردم و ميل ندارم در مقابل آن پولى دريافت دارم ).
بار دوم على بن الحسين آن پول را براى فرزدق فرستاد و پيغام داد به او كه :
خداوند خودش از نيت و قصد تو آگاه است و تو را مطابق همان نيت و قصدت پاداش نيك خواهد داد. تو اگر اين كمك را بپذيرى به اجر و پاداش تو در نزد خدا زيان نمى رساند.
فرزدق را قسم داد كه حتما آن كمك را بپذيرد. فرزدق هم پذيرفت .(264)
چكيده مطالب
1. امويها براى محو دو اصل از اصول اسلامى كوشش بسيار كردند:
الف ) عرب را بر عجم - بالخصوص ايرانيان - ترجيح دادند. (امويان حساسيت خاصى عليه ايرانيان داشتند. علت اصلى اين حساسيت ، تمايل نسبى ايرانيان نسبت به علويان خصوصا شخص على عليه السلام بود).
ب ) ميان مردم فاصله طبقاتى بود كه بعضى همانند عبدالرحمن بن عوف و زبير بسيار ثروتمند شدند و بعضى نيز فقير باقى ماندند.
2. مبارزه شديد امويها (و در راءس آنها ابوسفيان ) با اسلام دو علت داشت :
الف ) رقابت نژادى كه در سه نسل متوالى متراكم شده بود.
ب ) تباين قوانين اسلامى با نظام زندگى اجتماعى رؤ ساى قريش ، مخصوصا امويها كه اسلام بر هم زننده آن زندگانى بود. گذشته از همه اينها، مزاج و طينت آنها طينتى منفعت پرست و مادى بود.
3. مساءله ديگرى كه امويان از آن حمايت مى كردند، ترويج اشعار، بالاءخص اشعار جاهلى بود. آنان با ترويج اشعار بزمى مى كوشيدند تا به مردم القا كنند كه حكمت هم در چنين اشعارى است .
4. يكى ديگر از اقدامات امويها جعل و تحريف احاديث بود. آنان براى تحريف احاديث مورد نظر خود، شخصيت هاى دينى را اجير خودشان كرده و در مدح عثمان و حتى مقدارى در مدح شيخين ، حديث جعل نمودند.
5. پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله در مورد بنى اميه فرمود: هر گاه اولاد عاص (بنى اميه ) به 30 تن رسند، مال خدا را ميان خود دست به دست كرده ، بندگان خدا را بنده خود قرار داده و دين خدا را مغشوش ‍ مى سازند.
6. پيش بينى هاى على عليه السلام درباره بنى اميه عبارتند از:
الف ) ظلم و استبداد و استيثار بنى اميه و از دست رفتن عدل و مساوات در حكومت آنان ؛(265)
ب ) كشتن نخبه ها، نيكان ، فهميدگان و روشنفكران ؛ (266)
ج ) از بين بردن حرمت احكام اسلام و حلال كردن حرام هاى خدا؛
د) تحريف اسلام و وارد كردن عناصر غير اسلامى در افكار مردم .(267)
7. بنى اميه گروهى بودند كه ظهور اسلام را براى خود خطرى عظيم شمردند و تا آنجا كه قدرت داشتند با اسلام جنگيدند. پس از فتح مكه مطمئن شدند مبارزه مستقيم با اسلام فايده ديگرى ندارد، اسلام ظاهرى اختيار كردند و پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز با آنها معامله مؤ لفة قلوبهم كرد.
8. امويها براى رسيدن به هدف و مقصود خود از هر وسيله اى استفاده كردند كه به عنوان نمونه معاويه ، امام حسن عليه السلام ، مالك اشتر نخعى ، سعد وقاص و حتى عبدالرحمن بن خالد (بهترين دوست و ياور خود كه چشم به خلافت بعد از معاويه داشت )، مسموم كرد.
9. علت تسلط حزب ابوسفيان بر مردم و در دست گرفتن قدرت از سوى امويان ، به خلافت رسيدن يكى از آنان بود كه در ظاهر، سابقه بدى نداشت و از مسلمانان اوليه به حساب مى آمد. پس از روى كار آمدن او، امويان به تدريج در حكومت نفوذ كردند و سرانجام زمام امور را در دست گرفتند.
10. معاويه با توجه به شيادى و سياست بازى خود، سوء سياست خلفاى پيشين و جهالت و نادانى مردم ، به دستگاه خلافت و روحانيت مسلط شد.
11. معاويه براى مبارزه با فكر على عليه السلام كه در دلها و سينه ها جا داشت سه كار انجام داد:
الف ) سب على عليه السلام در منابر و خطبه ها.
ب ) قتل و كشتار و زندانى كردن طرفداران على عليه السلام ؛
ج ) جعل احاديث به نفع امويان .
12. اولين تفاوت شرايط زمان امام حسن و امام حسين عليهماالسلام اين بود كه امام حسن عليه السلام در مسند خلافت بود و معاويه به عنوان يك حاكم بود. كشته شدن امام حسن عليه السلام در اين وضع به معناى كشته شدن خليفه مسلمين و شكست مركز خلافت تلقى مى شد، در حالى كه امام حسين عليه السلام به عنوان يك معترض در مقابل حكومت جابر، مطرح بود و كشته شدنش افتخارآميز بود.
13. دومين تفاوت اين بود كه اگر در زمان امام حسين عليه السلام ميان كوفه و شام جنگى در مى گرفت يك جنگ چند ساله اى ميان دو گروه عظيم مسلمين شام و عراق رخ مى داد و چندين هزار نفر از دو طرف تلف مى شدند بدون آنكه يك نتيجه خاصى در پى داشته باشد. اما امام حسين عليه السلام جمعيتى 72 نفره داشت و همگى آنها را نيز بين ماندن و رفتن مخير كرده بود.
14. تفاوت ديگرى كه در شرايط زمان امام حسن عليه السلام و امام حسين عليه السلام وجود داشت مساءله فساد عملى حكومت بود كه در زمان امام حسين عليه السلام كاملا هويدا شده بود، ولى در زمان امام حسين عليه السلام ، هنوز ماهيت واقعى معاويه براى همگان آشكار نبود.
15. يكى از عوامل قيام امام حسين عليه السلام دعوت مردم كوفه بود. مردم كوفه 18000 نامه براى امام حسين عليه السلام نوشتند و اعلام آمادگى كردند. با رسيدن اين نامه ها براى امام حسين عليه السلام اتمام حجت شده بود. اگر امام حسين عليه السلام مردم كوفه را يارى نمى كرد در مقابل تاريخ محكوم بود كه چرا به نامه ها و دعوت آنان ترتيب اثر نداد. در حالى كه در مورد امام حسن عليه السلام ، اتمام حجت برخلاف بود و مردم كوفه تقريبا عدم آمادگى خود را براى حمايت از آن حضرت ، اعلام كرده بودند.
16. از عوامل ديگرى كه امام حسين عليه السلام را به مقاومت شديد وادار كرد، اين بود كه حكومت ستمكار وقت از امام حسين عليه السلام بيعت مى خواست و اين مسئله در جريان كار امام حسين عليه السلام وجود نداشت .
17. خلاصه مواد قرارداد صلح امام حسن عليه السلام از اين قرار است :
الف ) حكومت به معاويه واگذار شود به شرط آنكه به كتاب خدا، سنت پيغمبر و سيره خلفاى شايسته عمل كند.
ب ) پس از معاويه حكومت متعلق به امام حسن عليه السلام است و اگر براى او حادثه اى پيش آمد متعلق به امام حسين عليه السلام باشد و معاويه حق ندارد كسى را به جانشينى خود انتخاب كند.
ج ) معاويه بايد از سب و لعن اميرالمؤ منين عليه السلام در نمازهاى يوميه جلوگيرى كند و از على عليه السلام جز به نيكى ياد ننمايد.
د) بيت المال كوفه كه موجودى آن 000/000/5 درهم بود به معاويه تسليم نشود؛ افزون بر اين مبلغ ، معاويه بايد هر ساله 000/000/2 درهم براى امام حسن عليه السلام بفرستد تا در ميان شيعيان و پيروان امام عليه السلام تقسيم شود.
ه‍) مردم در هر گوشه از زمين خدا (شام ، عراق ، يمن ، حجاز و...) در امن و امان باشند و معاويه لغزش هاى آنان را ناديده بگيرد و هيچ كس را بر خطاهاى گذشته بازخواست نكند.
18. فلسفه قيام امام حسين عليه السلام را مى توان سه گونه تفسير كرد:
الف ) قيام امام حسين عليه السلام يك قيام عادى و معمولى و براى منفعت شخصى بود. اين تفسير با واقعيات تاريخى سازگار نيست .
ب ) امام حسين عليه السلام قيام كرد و كشته شد تا گناه امت بخشيده شود. نظير همان عقيده اى كه مسيحيان درباره حضرت مسيح عليه السلام پيدا كردند. اين تفسير همان است كه در ذهن بسيارى از عوام الناس وارد شده است .
ج ) اوضاع و احوالى در جهان اسلام پيش آمده كه امام حسين عليه السلام قيام براى حفظ اسلام را وظيفه خود دانست .
19. به طور خلاصه اهداف قيام امام حسين عليه السلام را مى توان چنين برشمرد:
الف ) بازگشت به اسلام راستين ؛
ب ) بهبود وضع مردم ؛
ج ) مبارزه با ظالمان ؛
د) اجراى مقررات اسلامى .
20. عوامل مهم قيام امام حسين عليه السلام عبارتند از:
الف ) مخالفت شديد امام با بيعت يزيد؛
ب ) دعوت مردم كوفه از امام براى مهاجرت به آن شهر و قيام عليه حكومت امويان ؛
ج ) اقدام امام عليه السلام براى امر به معروف و نهى از منكر.
21. گذشته از همه مفاسد، دو مفسده مهم در بيعت امام حسين عليه السلام با يزيد وجود داشت كه در مورد معاويه وجود نداشت آن دو مورد عبارتند از:
الف ) بيعت با يزيد، تثبيت و امضاى خلافت موروثى خاندان معاويه از طرف امام حسين عليه السلام بود.
ب ) يزيد نه تنها مردى فاسق و فاجر بود، بلكه متظاهر و متجاهر به فسق بود و شايستگى سياسى براى حكومت نداشت .
22. ارزش عامل دعوت در سطح عمل امام حسين عليه السلام بسيار ساده و عادى است ؛ چون اين دعوت از سوى مردم منطقه اى به عمل مى آمد كه از نيروى قابل توجهى بهره مند بودند.
23. در مقايسه با مساءله دعوت ، عامل تقاضاى بيعت و امتناع امام ، ارزش ‍ بيشترى به نهضت حسينى مى دهد. به جهت اين كه از يك طرف هيچ گروهى اعلام يارى و نصرت نكرده و از طرف ديگر، يك حكومتى كه در 20 سال گذشته خشونت خود را در حد اعلا نشان داده بود، تقاضاى بيعت مى كند و امام حسين عليه السلام به تنهايى در مقابل اين تقاضاى نامشروع مى ايستد.
24. ارزش عامل امر به معروف و نهى از منكر، ارزش بسيار بيشترى از دو عامل ديگر دارد. به موجب اين عامل ، اين نهضت شايستگى پيدا كرد كه براى هميشه زنده بماند و الگوى مناسبى براى نهضت هاى بعدى باشد.
25. شرايطى كه به نهضت ابا عبدالله عليه السلام عظمت و تقدس بخشيد عبارت است از:
الف ) شخصى و فردى نبودن هدف قيام ؛
ب ) تواءم بودن قيام با بينش ، درك و بصيرت قوى نسبت به خواست مردم ؛
ج ) رخداد قيام در شرايط حاكميت كامل خفقان و سلب قدرت اعتراض ‍ از مردم .
26. امام حسين عليه السلام چند بار در بين راه ياران و همراهان خود را تصفيه كرد. آخرين تصفيه و اتمام حجت در شب عاشورا بود. در اين شب هيچ يك از اصحاب ابا عبدالله عليه السلام او را ترك نكردند و نشان دادند كه در ميان ما، فردى كه داراى نقطه ضعف باشد، وجود ندارد.
27. امام حسين عليه السلام روز دوم محرم وارد كربلا شد. خيمه و خرگاه خود را با جمعيتى در حدود 72 نفر به پا كرد. از آن طرف لشكر دشمن با 1000 نفر در نقطه مقابل ، چادر زد. اين تعداد تا روز ششم به 000/30 نفر رسيد.
28. طغيانها و مقاومت هاى مردم عليه دستگاه اموى ، از همان روز عاشورا شروع مى شود. اولين كسى كه اين كار را كرد يك زن از لشكر مقابل بود. در عصر عاشورا وقتى كه ديد لشكر عبيدالله مى خواهد به خيمه هاى حسين بن على عليه السلام حمله كند، چوب خيمه اى را برداشت ، جلوى خيمه ها ايستاد و نسبت به اين عمل ننگين اعتراض ‍ كرد.
29. علت اين كه ابا عبدالله عليه السلام در سفرى چنين پرخطر - كه افراد عادى نيز آن را پيش بينى مى كردند - اهل بيتش را همراه خود مى برد اين بود كه آنها نقش مستقيمى در ساختن اين تاريخ عظيم داشته باشند و آن رسالتى را كه بر عهده دارند، انجام دهند.
30. عصر روز يازدهم اسرا را از ميان قتلگاه عبور دادند، روز دوازدهم به كوفه رسيدند. زينب كبرى عليهماالسلام در كنار دروازه كوفه در يك فرصت مناسب با خطبه اى بسيار مهم ، به افشاگرى جنايت كربلا پرداخت .
31. تاريخ ورود اسرا به شام ، دوم ماه صفر، 22 روز بعد از اسارت بود. در شام آنها را در مجلسى كه يزيد ترتيب داده بود، حاضر مى كنند. در اين مجلس حضرت زينت عليهماالسلام با ايراد خطبه اى ، جنايات يزيد و حاكمان او را افشا و آنها را رسوا ساخت و مجبور كرد تا اسيران را با احترام به مدينه بازگردانند.
32. رابطه شهادت حسين بن على عليه السلام و نيرو گرفتن اسلام از آن جهت است كه امام حسين عليه السلام با حركات قهرمانانه خود روح مردم مسلمان را زنده كرد، احساسات بردگى و اسارتى را كه از اواخر زمان عثمان و تمام دوره معاويه بر روح جامعه اسلامى حكمفرما بود، تضعيف كرد و ترس و احساس عبوديت مردم را از ميان برد.
33. قيام توابين سه سال پس از حادثه كربلا رخ داد. حدود 5000 نفر تواب از كوفه بر سر قبر حسين بن على عليه السلام رفته و به عزادارى پرداختند و از تقصيرى كه كرده بودند به درگاه الهى توبه كرده ، و سرانجام عليه حكومت يزيد برخاسته و قاتلان حسين عليه السلام را كشتند. اين قيام (قيام توابين ) ناميده شد.