:: DownloadBook.ORG ::

سئوال (سوم ):
اين كه فرموديد: (اگر امام حسن صلح نمى كرد تاريخ او را ملامت مى كرد كه چرا با اين كه مى توانستى شرايط خود را در صلحنامه بگنجانى اين كار را نكردى ) درست به نظر نمى رسد، زيرا مردم فرستادن كاغذ سفيد امضاء براى امام حسن را يك نيرنگ تلقى مى كردند چرا كه اين كار بدين معنى است كه تو هر چه مى خواهى بنويس ، من كه حرفهاى تو را قبول ندارم . معاويه را مردم در زمان حضرت امير شناخته بودند...
جواب :
اتفاقا در آن سفيد امضا، معاويه مى توانست نيرنگ ديگرى به كار ببرد و آن اين است كه ببيند شرايطى كه امام حسن مى نويسد يك شرايط اسلامى است يا شرايط غير اسلامى ؟ چون معاويه از نظر وضع و موقعيت خودش ‍ - از نظر واقعيت هم همين طور - مى خواست روشن شود كه امام حسن چه مى خواهد؟ (هم امام حسن مى خواست اين كار بشود و هم معاويه ) آيا شرايط او به نفع خودش است يا به نفع مسلمين ؟ ما ديديم همه شرايط به نفع مسلمين بود، و غير از اين ، امام حسن نه مى توانست بكند و نه مى كرد. شما مى گوييد: كه مردم اين را نيرنگ تلقى مى كردند. اتفاقا مردم مى گفتند چه آدم خوبى است ! (و به امام حسن مى گفتند:) حرفهايت را بزن ، ببينم آخر تو چه مى خواهى ؟ آيا حرفت فقط اين است كه من بايد خليفه باشم يا حرف ديگرى دارى ؟ اگر حرف ديگرى دارى ، اين كه حاضر است كه واقعا مسلمين را به سعادت برساند.
شما بعد فرموديد: كه معاويه را مردم در زمان حضرت امير شناخته بودند. اتفاقا قضيه اين طور است كه مردم معاويه را بد آدمى شناخته بودند و خوب حاكمى ، و اين كه مردم كوفه سست شدند يكى به همين خاطر بود، مى گفتند: درست است كه معاويه آدم بدى است ولى با رعيت خيلى خوب است ، ببين با شامى ها چگونه رفتار مى كند! چقدر شامى ها از او راضى هستند! آنهايى كه معاويه را شناخته بودند به اين صورت شناخته بودند كه درست است كه آدم بدى است اما حاكم خوبى است ، اگر او حاكم شود هيچ فرقى ميان مردم كوفه و غير كوفه نخواهد گذاشت . مخصوصا معروف شده بود به حلم و بردبارى .
معاويه يك حلم سياسيئى داشت و مورخين به او عيب گرفته اند كه نتوانست حلم سياسى خود را در مورد كوفه عملى كند، و اگر مى كرد از نظر معنوى هم پيروز مى شد. معاويه معروف بود به حلم سياسى . مردم مى رفتند به او فحش مى دادند، مى خنديد و در آخر پول مى داد و آنها را جلب مى كرد. مى گفتند: براى حكومت بهتر از اين ديگر نمى شود پيدا كرد، حالا آدم بدى است آدم بدى باشد. امام حسن هم بر همين اساس ‍ (تصميم به صلح گرفت ، و گوئى به مردم مى گفت :) بسيار خوب ، ما اين آدم بد را آورديم كه كارها را خوب انجام دهد، حال ببينيد آن طور كه شما انتظار داريد كه اين آدم بد، كارها را خوب انجام دهد انجام خواهد داد يا انجام نخواهد داد. هرگز معاويه به عنوان يك حاكم جائر شناخته نشده بود، به عنوان يك مرد جاه طلب شناخته شده بود نه بيش از آن . معاويه را واقعا دوران صلح امام حسن شناساند، از نظر اين كه چگونه حاكمى است .
سئوال (چهارم ):
آيا امام حسين هم صلحنامه را امضاء كرده اند يا خير؟ و آيا ايشان به صلح امام حسن اعتراضى داشته اند يا خير؟
جواب :
من جايى نديده ام كه امام حسين هم صلحنامه را امضا كرده باشد، از باب اين كه ضرورتى نداشته كه امام حسين امضا كند، چون امام حسين ، آن وقت به عنوان يك نفر تابع بود و تسليم امام حسن ، و هر چه كه امام حسن مى كرد آن را قبول داشت و متعهد بود. حتى يك عده اى كه با صلح امام حسن مخالف بودند آمدند نزد امام حسين كه ما اين صلح را قبول نداريم ، آيا بياييم با تو بيعت كنيم ؟ فرمود: نه ، هر چه برادرم امام حسن كرده من تابع همان هستم .
از نظر تاريخ مسلم اين است كه امام حسين صددرصد تابع صلح امام حسن بود،(100) يعنى كوچكترين ابراز مخالفتى از امام حسين نسبت به اين صلح ابراز نشده ، و ديده نشده كه جايى اعتراض كند كه من با اين صلح موافق نيستم ، و بعد كه ببيند امام حسن مصمم به صلح است تسليم شود؛ نه ، هيچ اعتراضى از او ديده نشده است .
سئوال (پنجم ):(101)
چرا امام حسن صلح كرد يا چرا امام حسين صلح نكرد؟ اصلا چرا ما درباره اين دو امام بگوئيم ، قدرى جلوتر برويم . چرا على بن ابى طالب در زمان خلافت ابوبكر قيام نكرد؟ چرا در زمان خلافت عمر قيام نكرد؟ چرا در زمان خلافت عثمان قيام نكرد؟ ولى بعد از عثمان كه آمدند با او بيعت كردند، محكم ايستاد، در صورتى كه از نظر على بن ابى طالب همان طورى كه ابوبكر غاصب بود معاويه هم غاصب بود.
(جواب :)
براى اين كه آنچه كه در نظر اسلام اصالت دارد مطلب ديگرى است و آن اين است كه آن اقدامى كه حفظ حوزه اسلام با او بشود، بر هر اقدام ديگرى مقدم است .
آيا اين كه اسلام مى گويد: على بن ابى طالب خليفه باشد، براى اين است كه اسلام تضعيف بشود يا براى اين است كه اسلام تقويت بشود؟ البته خليفه باشد كه اسلام تقويت بشود. حالا اگر مردم و صحابه پيغمبر به حرف پيغمبر گوش مى كردند و با على عليه السلام بيعت مى كردند و على در يك همچو شرايطى خليفه مى شد، منظور پيغمبر حاصل بود يعنى تصدى خلافت سبب تقويت اسلام بود. ولى پيغمبر حضرت على را براى خلافت نامزد كرده است ، يك دفعه بعد از پيغمبر به فكر مى افتند كه از اين قضيه استفاده بكنند.در همان حال مردمى تازه مسلمان هستند كه هنوز اسلام در دل آنها نفوذ نكرده است ، تازه شهرت اسلام به دنياى خارج عرب كشيده شده است . حالا مصلحت اسلام ايجاب مى كند كه يك آرامش كاملى برقرار باشد. اولا بايد غائله مرتدها خوابانده شود. ثانيا آنها كه از دور مى آيند كه اين حسابها سرشان نمى شود. از نظر آنها على بن ابى طالب و ابوبكر على السويه هستند. مصلحت اسلام اين طور ايجاب مى كند كه حالا كه اينها عمل ناشايستى مرتكب شده اند، آن كسى كه در اينجا ذى حق است ، دندان روى جگر بگذارد البته نه به خاطر جان خودش بلكه به خاطر مصلحت اسلام .
مصلحت اسلام اين طور ايجاب مى كند كه على عليه السلام دندان روى جگر بگذارد و در صف ماءمومين ابوبكر هم شركت بكند و با عمر نيز همين طور رفتار كند و به سؤ الات و اشكالات مردم جواب بدهد. چيزى كه از نظر على اصالت دارد حيثيت و آبروى اسلام است . در اينجا دندان روى جگر گذاشتن ، بهتر آبروى اسلام را حفظ مى كند يا لااقل كمتر آبروى اسلام را مى برد.
اما قضيه مى گذرد، اوضاع زمان تغيير مى كند، اسلام جهانگير مى شود. زمان معاويه پيش مى آيد، معاويه حيثيت عمر و ابوبكر را ندارد. او كسى است كه خودش و پدرش سالها عليه اسلام جنگيده اند. حسابها عوض ‍ شده است . در اينجا على عليه السلام با معاويه مى جنگد. زمان امام حسن پيش مى آيد. در اين زمان در اثر جريانهاى زيادى كه در زمان اميرالمؤ منين پيش آمد و از همه بالاتر آن حالت سست عنصرى اى كه اصحاب امام حسن به خرج دادند، اگر امام حسن مقاومت مى كرد كشته مى شد ولى نه كشته شدن شرافتمندانه و افتخارآميز آن گونه كه حسين بن على كشته شد.
حسين بن على با هفتاد و دو نفر كشته شد، يك شهادت آبرومندانه و در يك وضع و شرايط خاص كه هزار و سيصد سال دارد اسلام را آبيارى مى كند. در زمان امام حسن يك حالت رخوت و سستى و خستگى در شيعيان پيدا شده بود كه اگر اين كار (مقاومت در مقابل معاويه ) ادامه پيدا مى كرد، يك وقت خبردار مى شدند كه حضرت را دست بسته تحويل معاويه داده اند. هنوز صابون معاويه و بنى اميه درست به جامه مردم نخورده بود. بيست سال معاويه حكومت كرد، (مغيرة بن شعبه ) و (زياد بن ابيه ) كه به جان مردم افتادند آن وقت مردم فهميدند كه اشتباه كردند كه در زمان حضرت على دعوت او را لبيك نگفتند، اشتباه كردند كه امام حسن را تحويل معاويه دادند. لهذا بعدها (بعد از حادثه كربلا) عده اى پيدا شدند و (توابين ) را به وجود آوردند كه همانها بودند كه دور (مختار) را گرفتند.
اين امر يعنى آگاه شدن مردم از ماهيت حكومت اموى ، از عواملى بود كه شرايط را براى قيام امام حسين عليه السلام مساعد مى كرد. گذشته از اين ، وضع يزيد با وضع معاويه فرق مى كرد. معاويه در لباس نفاق كار مى كرد، يزيد در لباس كفر. معاويه لااقل روى كارهايش سرپوش مى گذاشت ، علنا شراب نمى خورد، علنا سگ بازى نمى كرد، صورت ظاهر را حفظ مى كرد، ولى يزيد جوانى بود ديوانه و پرده در كه حساب موقعيت خودش ‍ را نمى كرد كه هر چه هست بالاءخره مردم او را خليفه پيغمبر مى دانند. اين قدر شراب مى خورد تا مست مى شد و در حضور جمعيت به پيغمبر ناسزا مى گفت . واقعا اگر قضاياى كربلا نبود و امام حسين قيام نمى كرد و سبب نمى شد كه يزيد از بين برود و او همان بيست سالى را كه معاويه خليفه بود خلافت مى كرد، اصلا حوزه اسلام منقرض مى شد. پس شرايط زمان خيلى فرق مى كند. بنابراين امام حسن همان برنامه را اجرا كرد كه امام حسين اجرا كرد و امام حسين همان برنامه را اجرا كرد كه امام حسن اجرا كرد، فقط شكل كارشان با هم فرق داشت ، ولى روح هر دو يكى بود.
فصل اول : ائمه و امويان ، گفتار سوم : شناخت زمينه ها،علل و پيامدهاى نهضت امام حسين
فلسفه قيام امام حسين عليه السلام (102)
تفسير اول
فلسفه قيام امام حسين چه بود؟ چرا امام حسين قيام كرد؟ انگيزه قيام چه بود؟...
اين (مسئله ) را سه جور مى توان تفسير كرد.
يكى اين كه بگوئيم قيام امام حسين يك قيام عادى و معمولى بود و العياذ بالله براى هدف شخصى و منفعت شخصى بود. اين تفسير است كه نه يك نفر مسلمان به آن راضى مى شود و نه واقعيات تاريخ و مسلمات تاريخ آن را تصديق مى كند.
تفسير دوم
تفسير دوم همان است كه در ذهن بسيارى از عوام الناس وارد شده كه امام حسين كشته شد و شهيد شد براى اين كه گناه امت بخشيده شود. شهادت آن حضرت به عنوان كفاره گناهان امت واقع شد، نظير همان عقيده اى كه مسيحيان درباره حضرت مسيح پيدا كردند كه عيسى به دار رفت براى اين كه فداى گناهان امت بشود. يعنى گناهان اثر دارد و در آخرت دامن گير انسان مى شود، امام حسين شهيد شد كه اثر گناهان را در قيامت خنثى كند و به مردم از اين جهت آزادى بدهد.
در حقيقت مطابق اين عقيده بايد گفت : امام حسين عليه السلام ديد كه يزيدها و ابن زيادها و شمر و سنان ها هستند اما عده شان كم است ، خواست كارى بكند كه بر عده اينها افزوده شود، خواست مكتبى بسازد كه از اينها بعدا زيادتر پيدا شوند، مكتب يزيدسازى و ابن زيادسازى بگرد كرد.
اين طرز فكر و اين طرز تفسير بسيار خطرناك است . براى بى اثر كردن قيام امام حسين و براى مبارزه با هدف امام حسين و براى بى اثر كردن و از بين بردن حكمت دستورهائى كه براى عزادارى امام حسين رسيده ، هيچ چيزى به اندازه اين طرز فكر و اين طرز تفسير مؤ ثر نيست . باور كنيد كه يكى از علل (گفتم يكى از علل چون علل ديگر هم در كار هست كه جنبه قومى و نژادى دارد) كه ما مردم ايران را اين مقدار در عمل لاقيد و لاابالى كرده اين است كه فلسفه قيام امام حسين براى ما كج تفسير شده ، طورى تفسير كرده اند كه نتيجه اش همين است كه مى بينيم .
تفسير سوم (103)
تفسير سوم اين است كه اوضاع و احوالى در جهان اسلام پيش آمده بود و به جائى رسيده بود كه امام حسين عليه السلام وظيفه خودش را اين مى دانست كه بايد قيام كند، حفظ اسلام را در قيام خود مى دانست . قيام او قيام در راه حق و حقيقت بود.
اختلاف و نزاع او با خليفه وقت بر سر اين نبود كه تو نباشى و من باشم ، آن كارى كه تو مى كنى نكن بگذار من بكنم ؛ اختلافى بود اصولى و اساسى . اگر كس ديگرى هم به جاى يزيد بود و همان روش و كارها را مى داشت باز امام حسين عليه السلام قيام مى كرد، خواه اين كه با شخص امام حسين خوشرفتارى مى كرد يا بدرفتارى .
يزيد و اعوان و انصارش هم اگر امام حسين متعرض كارهاى آنها نمى شد و روى كارهاى آنها صحه مى گذاشت حاضر بودند همه جور مساعدت را با امام حسين بكنند، هر جا را مى خواست به او مى دادند، اگر مى گفت : حكومت حجاز و يمن را به من بدهيد، حكومت عراق را به من بدهيد، حكومت خراسان را به من بدهيد مى دادند؛ اگر اختيار مطلق هم در حكومتها مى خواست و مى گفت : به اختيار خودم هر چه پول وصول شد دلم خواست بفرستم مى فرستم و هر چه دلم خواست خرج مى كنم كسى متعرض من نشود، باز آنها حاضر بودند.
جنگ حسين عليه السلام جنگ مسلكى و عقيده اى بود، پاى عقيده در كار بود، جنگ حق و باطل بود. در جنگ حق و باطل ديگر حسين از آن جهت كه شخص معين است تاءثير ندارد. خود امام حسين با دو كلمه مطلب را تمام كرد. در يكى از خطبه هاى بين راه به اصحاب خودش مى فرمايد: (ظاهرا در وقتى است كه حر و اصحابش رسيده بودند و بنابراين همه را مخاطب قرار داد):
( الا ترون ان الحق لا يعمل به ، والباطل لا يتناهى عنه ، ليرغب المؤ من فى لقاء الله محقا) .(104)
آيا نمى بينيد كه به حق رفتار نمى شود و از باطل جلوگيرى نمى شود، پس ‍ مؤ من در يك چنين اوضاعى بايد تن بدهد به شهادت در راه خدا.
نفرمود: ( ليرغب الامام ) وظيفه امام اين است كه در اين موقع آماده شهادت شود. نفرمود: ( ليرغب الحسين ) وظيفه شخص ‍ حسين اين است كه آماده شهادت گردد. فرمود: ( (ليرغب المؤ من ) ) وظيفه هر مؤ من در يك چنين اوضاع و احوالى اين است كه مرگ را بر زندگى ترجيح دهد. يك مسلمان از آن جهت كه مسلمان است هر وقت كه ببيند به حق رفتار نمى شود و جلو(ى ) باطل گرفته نمى شود وظيفه اش اين است كه قيام كند و آماده شهادت گردد.
اين سه جور تفسير؛ يكى آن تفسيرى كه يك دشمن حسين ، بايد تفسير بكند. يكى تفسيرى كه خود حسين تفسير كرده است كه قيام او در راه حق بود. يكى هم تفسيرى كه دوستان نادانش كردند و از تفسير دشمنانش ‍ خيلى خطرناكتر و گمراه كن تر و دورتر است از روح حسين بن على .
جمله هايى (105) است در نهج البلاغه و عين همين جمله ها در يكى از خطابه هاى حسين بن على عليه السلام هست كه آن خطابه در آن مجتمع معروف در دوره ديكتاتورى و اختناق عجيب معاويه كه دو نفر اگر مى خواستند حديثى در فضيلت على عليه السلام نقل بكنند در صندوقخانه هم به زحمت جرئت مى كردند، ايراد شده است .
حسين بن على عليه السلام از اجتماع حج در منى و عرفات استفاده فرمود، كبار اصحاب را در آنجا جمع كرد و تصميم قيام اصلاح طلبانه خودش را اعلام كرد و همين جمله ها را كه از پدرش است ، به آنها فرمود. اين جمله ها يك كلياتى را براى همه هدفهاى اسلامى به طور كلى ، گذشته از اين كه هر زمانى خصوصياتى دارد كه زمان ديگر ندارد، مشخص ‍ مى كند. آن جمله ها اين است :
( اللهم انك تعلم انه لم يكن الذى كان منا منافسة فى سلطان و لا التماس شيى من فضول الحطام ) .
يعنى خداوندا! تو خودت مى دانى كه حركتها، جنبشها، قيامها، اعتراضها، جنگيدنها و مبارزه هاى ما، رقابت در كسب قدرت نبود، براى تحصيل قدرت براى يك فرد نبود، به عنوان جاه طلبى نبود، براى جمع آورى مال و منال دنيا و براى زياده طلبى در مال و منال دنيا نبود و نيست .
اهداف قيام امام حسين عليه السلام
1. بازگشت به اسلام راستين (106)
هدف (از قيام امام حسين عليه السلام ) چيست ؟
( ولكن لنرد المعالم من دينك و نظهر الاصلاح فى بلادك فياءمن المظلومون من عبادك و تقام المعطلة من حدودك ) .
اين چهار جمله يك كادر كلى را مشخص مى كند. مقدمتا بايد عرض بكنم كه امروز يك اصطلاحى رائج شده است كه اين اصطلاح نبايد ما را به اشتباه بيندازد. امروز وقتى مى گويند: (اصلاح ) يعنى (سامان دادنهاى آرام تدريجى غير بنيادى ) ولى وقتى كه مى خواهند بگويند: (تغييرات بنيادى )، مى گويند: (انقلاب ).
آيا در اصطلاح اسلامى هم وقتى مى گويند: (اصلاح ) مقصود همين است ؟
نه ، در اصطلاح اسلامى وقتى گفته مى شود: (اصلاح )، نقطه مقابل افساد است اعم از آنكه تدريجى و ظاهرى و به اصطلاح عرضى باشد يا بنيادى و جوهرى . مى گويد: هدف ما اول اين است : ( (لنرد المعالم من دينك ) ) .
سيد جمال الدين مى گفت : بازگشت به اسلام راستين كه در واقع ترجمه فارسى همين جمله است . سنتهاى اسلامى هر كدام نشانه هاى راه سعادت است ، معالم دين است ، علامتهاى راه رستگارى است كه با اين علامتها بايد راه سعادت و تكامل را پيمود. خدايا! ما مى خواهيم اين نشانه ها را كه به زمين افتاده و رهروان ، راه را پيدا نمى كنند، اسلام فراموش شده را بازگردانيم .
2. بهبود وضع مردم
(هدف دوم چنين است :) ( (و نظهر الاصلاح فى بلادك ) ) خيلى جمله عجيبى است ! (نظهر) يعنى آشكار كنيم . اصلاح نمايان و چشمگير، اصلاحى كه روشن باشد، در شهرهايت به عمل آوريم . آن قدر اين اصلاح ، اساسى باشد كه (تشخيص آن ) احتياج به فكر و مطالعه نداشته باشد. علائمش از در و ديوار پيداست .
به عبارت ديگر، سامان به زندگى مخلوقات تو دادن ، شكمها را سير كردن ، تن ها را پوشانيدن ، بيماريها را معالجه كردن ، جهلها را از ميان بردن ، اقدام براى بهبود زندگى مادى مردم ، زندگى مادى مردم را سامان دادن كه على عليه السلام در نامه اى هم كه به مالك اشتر نوشته است وقتى كه هدفهاى او را براى حكومت ذكر مى كند كه تو چه وظيفه اى دارى ، از جمله مى گويد: ( (و استصلاح اهلها و عمارة بلادها) ) (107) انسانها را اصلاح بكنى و شهرها را عمران بكنى .
3. مبارزه با ظالمان
هدف سوم : ( (فياءمن المظلومون من عبادك ) ) آنجا كه رابطه انسان با انسان ، رابطه ظالم و مظلوم است ، رابطه غارتگر و غارت شده است ، رابطه كسى است كه از ديگرى امنيت و آزادى را سلب كرده است ، هدف ما اين است كه مظلومان از شر ظالمان نجات پيدا كنند...
4. اجراى مقررات اسلامى
چهارم : ( (و تقام المعطلة من حدودك ) ) در اصطلاح امروز وقتى مى گويند: (حدود)، اصطلاح فقه است . گاهى اصطلاح خاص ‍ فقه با اصطلاح حديث متفاوت است و خود فقه هم به اين مطلب توجه دارد.
امروز وقتى مى گوئيم (حدود) يعنى (قوانين جزائى اسلام )، ولى در اصطلاح خود قرآن يا در اصطلاح پيغمبر اگر گفته مى شود (حدود): ( (تلك حدود الله فلا تعتدوها) ) (108) يعنى مطلق مقررات اسلامى اعم از قوانين جزائى يا قوانين غير جزائى .
در يك جامعه فاسد گاهى حدود الهى ، قوانين الهى (جزائى يا غير جزائى ) به حالت تعطيل در مى آيد. وقتى به حالت تعطيل در آمد، چون بى حساب وضع نشده است . نظام اجتماعى در همان قسمت مربوط به آن قانون به حالت نيمه تعطيل در مى آيد اعم از آنكه آن قانون الهى به طور كلى تعطيل شده باشد يا نه ، به صورت تبعيض در آمده باشد يعنى در مورد بعضى اجرا مى شود، در مورد بعضى ديگر اجرا نمى شود، قانون قدرتش براى به تله انداختن قوى ، ضعيف است و براى گرفتار كردن ضعيف ، قوى است .
عوامل مؤ ثر در نهضت حسينى (109)
مقدمه
در نهضت حسينى عوامل متعددى دخالت داشته است ، و همين امر سبب شده است كه اين حادثه با اين كه از نظر تاريخى و وقايع سطحى ، طول و تفصيل زيادى ندارد، از نظر تفسيرى و از نظر پى بردن به ماهيت اين واقعه بزرگ تاريخى ، بسيار بسيار پيچيده باشد.
يكى از علل اين كه تفسيرهاى مختلفى درباره اين حادثه شده و احيانا سوء استفاده هايى از اين حادثه عظيم و بزرگ شده است ، پيچيدگى اين داستان است از نظر عناصرى كه در به وجود آمدن اين حادثه مؤ ثر بوده اند. ما در اين حادثه به مسائل زيادى بر مى خوريم : در يك جا سخن از بيعت خواستن از امام حسين و امتناع امام از بيعت كردن است . در جاى ديگر دعوت مردم كوفه از امام و پذيرفتن امام اين دعوت راست . در جاى ديگر، امام به طور كلى بدون توجه به مسئله بيعت خواستن و امتناع از بيعت و بدون اين كه اساسا توجهى به اين مسئله بكند كه مردم كوفه از او بيعت خواسته اند او را دعوت كرده اند يا نكرده اند، از اوضاع زمان و وضع حكومت وقت ، انتقاد مى كند، شيوع فساد را متذكر مى شود، تغيير ماهيت اسلام را يادآورى مى كند، حلال شدن حرامها و حرام شدن حلالها را بيان مى نمايد؛ و آن وقت مى گويد: وظيفه يك مرد مسلمان اين است كه در مقابل چنين حوادثى ساكت نباشد.
در اين مقام مى بينيم امام نه سخن از بيعت مى آورد و نه سخن از دعوت . نه سخن از بيعتى كه يزيد از او مى خواهد و نه سخن از دعوتى كه مردم كوفه از او كرده اند. قضيه از چه قرار است ؟ آيا مسئله ، مسئله بيعت بود؟ آيا مسئله ، مسئله دعوت بود؟ آيا مسئله ، مسئله اعتراض و انتقاد و يا شيوع منكرات بود؟ كدام يك از اين قضايا بود؟ اين مسئله را ما بر چه اساسى توجيه كنيم ؟ به علاوه چه تفاوتى واضح و بينى ميان عصر امام يعنى دوره يزيد با دوره هاى قبل بوده ؟ بالخصوص با دوره معاويه كه امام حسن عليه السلام با معاويه صلح كرد ولى امام حسين عليه السلام به هيچ وجه سر صلح با يزيد نداشت و چنين صلحى را جايز نمى شمرد.
حقيقت مطلب اين است كه همه اين عوامل ، مؤ ثر و دخيل بوده است . يعنى همه اين عوامل وجود داشته و امام در مقابل همه اين عوامل عكس العمل نشان داده است . پاره اى از عكس العملها و عملهاى امام بر اساس امتناع از بيعت است ، پاره اى از تصميمات امام بر اساس دعوت مردم كوفه است و پاره اى بر اساس مبارزه با منكرات و فسادهايى كه در آن زمان به هر حال وجود داشته است . همه اين عناصر، در حادثه كربلا كه مجموعه اى است از عكس العملها و تصميماتى كه از طرف وجود مقدس ‍ اباعبدلله عليه السلام اتخاذ شده دخالت داشته است .
1. بيعت (110)
ابتدا درباره مسئله بيعت بحث مى كنيم كه اين عامل چقدر دخالت داشت و امام در مقابل بيعت خواهى چه عكس العملى نشان داد و تنها بيعت خواستن براى امام چه وظيفه اى ايجاب مى كرد؟
همه شنيده ايم كه معاوية بن ابى سفيان با چه وضعى به حكومت و خلافت رسيد. بعد از آنكه اصحاب امام حسن عليه السلام آن قدر سستى نشان دادند، امام حسن يك قرارداد موقت با معاويه امضاء مى كند نه بر اساس ‍ خلافت و حكومت معاويه ، بلكه بر اين اساس كه معاويه اگر مى خواهد حكومت كند براى مدت محدودى حكومت كند و بعد از آن ، مسلمين باشند و اختيار خودشان ، و آن كسى را كه صلاح مى دانند، به خلافت انتخاب كنند.
و به عبارت ديگر به دنبال آن كسى كه تشخيص مى دهند (صلاحيت خلافت را دارد) و از طرف پيغمبر اكرم منصوب شده است ، بروند.
تا زمان معاويه ، مسئله حكومت و خلافت ، يك مسئله موروثى نبود، مسئله اى بود كه درباره آن تنها دو طرز فكر وجود داشت . يك طرز فكر اين بود كه خلافت ، فقط و فقط شايسته كسى است كه پيغمبر به امر خدا او را منصوب كرده باشد. و فكر ديگر اين بود كه مردم حق دارند خليفه اى براى خودشان انتخاب كنند.
به هر حال اين مسئله در ميان نبود كه يك خليفه تكليف مردم را براى خليفه بعدى معين كند، براى خود جانشين معين كند، او هم براى خود جانشين معين كند و... و ديگر، مسئله خلافت نه دائر مدار نص پيغمبر باشد و نه مسلمين در انتخاب او دخالتى داشته باشند.
يكى از شرايطى كه امام حسن در آن صلحنامه گنجاند ولى معاويه صريحا به آن عمل نكرد (مانند همه شرايط ديگر) بلكه امام حسن را مخصوصا با مسموميت كشت و از بين برد كه ديگر موضوعى براى اين ادعا باقى نماند و به اصطلاح مدعى در كار نباشد، همين بود كه معاويه حق ندارد تصميمى براى مسلمين بعد از خودش بگيرد، خودش هر مصيبتى براى دنياى اسلام هست ، هست ، بعد ديگر اختيار با مسلمين باشد و به هر حال اختيار با معاويه نباشد.
اما تصميم معاويه از همان روزهاى اول اين بود كه نگذارد خلافت از خاندانش خارج شود و به قول مورخين ، كارى كند كه خلافت را به شكل سلطنت در آورد. ولى خود او احساس مى كرد كه اين كار فعلا زمينه مساعدى ندارد. درباره اين مطلب زياد مى انديشيد و با دوستان خاص ‍ خود در ميان مى گذاشت ولى جراءت اظهار آن را نداشت و فكر نمى كرد كه اين مطلب عملى شود.
بعد از اين كه (111) معاويه در نيمه ماه رجب سال شصتم مى ميرد، يزيد به حاكم مدينه (112) كه از بنى اميه بود نامه اى مى نويسد و طى آن موت معاويه را اعلام مى كند و مى گويد: از مردم براى من بيعت بگير. او مى دانست كه مدينه مركز است و چشم همه به مدينه دوخته شده . در نامه خصوصى دستور شديد خودش را صادر مى كند، مى گويد: حسين بن على را بخواه و از او بيعت بگير، و اگر بيعت نكرد، سرش را براى من بفرست .
بنابراين يكى از چيزهايى كه امام حسين با آن مواجه بود تقاضاى بيعت با يزيد بن معاويه اين چنينى بود كه گذشته از همه مفاسد ديگر، دو مفسده در بيعت با اين آدم بود كه حتى در مورد معاويه وجود نداشت .
يكى اين كه بيعت با يزيد، تثبيت خلافت موروثى از طرف امام حسين بود. يعنى مسئله خلافت يك فرد مطرح نبود. مسئله خلافت موروثى مطرح بود.
مفسده دوم مربوط به شخصيت خاص يزيد بود كه وضع آن زمان را از هر زمان ديگر متمايز مى كرد. او نه تنها مرد فاسق و فاجرى بود بلكه متظاهر و متجاهر به فسق بود و شايستگى سياسى هم نداشت . معاويه و بسيارى از خلفاى آل عباس هم ، مردمان فاسق و فاجرى بودند، ولى يك مطلب را كاملا درك مى كردند، و آن اين كه مى فهميدند كه اگر بخواهند ملك و قدرتشان باقى بماند، بايد تا حدود زيادى مصالح اسلامى را رعايت كنند...لهذا خلفايى كه عاقل ، فهميده و سياستمدار بودند (رعايت اين نكته را مى كردند)...ولى يزيد بن معاويه اين شعور را هم نداشت ، آدم متهتكى بود، آدم هتاكى بود، خوشش مى آمد به مردم و اسلام بى اعتنايى كند، حدود اسلامى را بشكند. معاويه هم شايد شراب مى خورد (اين كه مى گويم شايد، از نظر تاريخى است ، چون يادم نمى آيد، ممكن است كسانى با مطالعه تاريخ ، موارد قطعى پيدا كنند(113)) ولى هرگز تاريخ نشان نمى دهد كه معاويه در يك مجلس علنى شراب خورده باشد يا در حالتى كه مست است وارد مجلس شده باشد؛ در حالى كه اين مرد علنا در مجلس رسمى شراب مى خورد، مست لايعقل مى شد و شروع مى كرد به ياوه سرايى .
تمام مورخين معتبر نوشته اند كه اين مرد، ميمون باز و يوز باز بود. ميمونى داشت كه به آن كنيه (اباقيس ) داده بود و او را خيلى دوست مى داشت . چون مادرش زن باديه نشين بود و خودش هم در باديه بزرگ شده بود، اخلاق باديه نشينى داشت ، با سگ و يوز و ميمون انس و علاقه بالخصوصى داشت . مسعودى در مروج الذهب مى نويسد:
ميمون را لباسهاى حرير و زيبا مى پوشانيد و در پهلو(ى ) دست خود بالاتر از رجال كشورى و لشكرى مى نشاند!
اين است كه امام حسين عليه السلام فرمود: ( (و على الاسلام السلام اذ قد بليت الامة براع مثل يزيد) ) .(114)
ميان او و ديگران تفاوت وجود داشت . اصلا وجود اين شخص تبليغ عليه اسلام بود. براى چنين شخصى از امام حسين عليه السلام بيعت مى خواهند! امام از بيعت امتناع مى كرد و مى فرمود: من به هيچ وجه بيعت نمى كنم . آنها هم به هيچ وجه از بيعت خواستن صرف نظر نمى كردند. اين يك عامل و جريان بود. تقاضاى شديد كه ما نمى گذاريم شخصيتى چون تو بيعت نكند. (آدمى كه بيعت نمى كند يعنى من در مقابل اين حكومت تعهدى ندارم ، من معترضم .) به هيچ وجه حاضر نبودند كه امام حسين عليه السلام بيعت نكند و آزادانه در ميان مردم راه برود. اين بيعت نكردن را خطرى براى رژيم حكومت خودشان مى دانستند. خوب هم تشخيص ‍ داده بودند و همين طور هم بود.
بيعت نكردن امام يعنى معترض بودن ، قبول نداشتن ، اطاعت يزيد را لازم نشمردن ، بلكه مخالفت با او را واجب دانستن . آنها مى گفتند: بايد بيعت كنيد، امام مى فرمود: بيعت نمى كنم . حال در مقابل اين تقاضا، در مقابل اين عامل ، امام چه وظيفه اى دارند؟ بيش از يك وظيفه منفى ، وظيفه ديگرى ندارند: بيعت نمى كنم . حرف ديگرى نيست . بيعت مى كنيد؟ خير. اگر بيعت نكنيد كشته مى شويد! من حاضرم كشته شوم ولى بيعت نكنم . در اينجا جواب امام فقط يك (نه ) است .
حاكم مدينه كه يكى از بنى اميه بود امام را خواست . (البته بايد گفت : گر چه بنى اميه تقريبا همه ، عناصر ناپاكى بودند ولى او تا اندازه اى با ديگران فرق داشت .) در آن هنگام امام در مسجد مدينه (مسجد پيغمبر) بودند. عبدالله بن زبير هم نزد ايشان بود.
ماءمور حاكم از هر دو دعوت كرد نزد حاكم بروند و گفت : حاكم صحبتى با شما دارد. گفتند: تو برو بعد ما مى آئيم . عبدالله بن زبير گفت : در اين موقع كه حاكم ما را خواسته است شما چه حدس مى زنيد؟ امام فرمود: ( (اظن ان طاغيتهم قد هلك ) ) ، فكر مى كنم فرعون اينها تلف شده و ما را براى بيعت مى خواهد. عبدالله بن زبير گفت : خوب حدس ‍ زديد، من هم همين طور فكر مى كنم ، حالا چه مى كنيد؟ امام فرمود: من مى روم . تو چه مى كنى ؟ حالا ببينم .
عبدالله بن زبير شبانه از بيراهه به مكه فرار كرد و در آنجا متحصن شد. امام عليه السلام رفت ، عده اى از جوانان بنى هاشم را هم با خود برد و گفت : شما بيرون بايستيد، اگر فرياد من بلند شد، بريزيد تو، ولى تا صداى من بلند نشده داخل نشويد.
(مروان حكم )، اين اموى پليد معروف كه زمانى حاكم مدينه بود آنجا حضور داشت .(115) حاكم نامه علنى را به اطلاع امام رساند. امام فرمود: چه مى خواهيد؟ حاكم شروع كرد با چرب زبانى صحبت كردن . گفت : مردم با يزيد بيعت كرده اند، معاويه نظرش چنين بوده است ، مصلحت اسلام چنين ايجاب مى كند...خواهش مى كنم شما هم بيعت بفرمائيد، مصلحت اسلام در اين است . بعد هر طور كه شما امر كنيد اطاعت خواهد شد. تمام نقائصى كه وجود دارد مرتفع مى شود.
امام فرمود: شما براى چه از من بيعت مى خواهيد؟ براى مردم مى خواهيد. يعنى براى خدا كه نمى خواهيد. از اين جهت كه آيا خلافت شرعى است يا غير شرعى ، و من بيعت كنم تا شرعى باشد كه نيست . بيعت مى خواهيد كه مردم ديگر بيعت كنند. گفت : بله . فرمود: پس بيعت من در اين اتاق خلوت كه ما سه نفر بيشتر نيستيم براى شما چه فايده اى دارد؟ حاكم گفت : راست مى گويد باشد براى بعد. امام فرمود: من بايد بروم . حاكم گفت : بسيار خوب ، تشريف ببريد. مروان حكم گفت : چه مى گويى ؟! اگر از اينجا برود معنايش اين است كه بيعت نمى كنم . آيا اگر از اينجا برود بيعت خواهد كرد؟! فرمان خليفه را اجرا كن . امام گريبان مروان را گرفت و او را بالا برد و محكم به زمين كوبيد. فرمود: تو كوچكتر از اين حرفها هستى .
سپس بيرون رفت و بعد از آن ، سه شب ديگر هم در مدينه ماند. شبها سر قبر پيغمبر اكرم مى رفت و در آنجا دعا مى كرد. مى گفت خدايا راهى جلوى من بگذار كه رضاى تو در آن است .
در شب سوم ، امام سر قبر پيغمبر اكرم (116) مى رود، دعا مى كند و بسيار مى گريد و همانجا خوابش مى برد. در عالم رؤ يا پيغمبر اكرم را مى بيند، خوابى مى بيند كه براى او حكم الهام و وحى را داشت . حضرت فرداى آن روز از مدينه بيرون آمد و از همان شاهراه نه از بى راهه به طرف مكه رفت . (117) بعضى از همراهان عرض كردند: ( (يابن رسول الله ! لو تنكبت الطريق الاعظم ) ) بهتر است شما از شاهراه نرويد، ممكن است ماءمورين حكومت ، شما را برگردانند، مزاحمت ايجاد كنند، زد و خوردى صورت گيرد. (يك روح شجاع ، يك روح قوى هرگز حاضر نيست چنين كارى كند.) فرمود: من دوست ندارم شكل يك آدم ياغى و فرارى را به خود بگيرم ، از همين شاهراه مى روم ، هر چه خدا بخواهد همان خواهد شد.
به هر حال مسئله اول و عامل اول در حادثه حسينى كه هيچ شكى در آن نمى شود كرد مسئله بيعت است ؛ بيعت براى يزيد كه به نص قطعى تاريخ ، از امام حسين عليه السلام مى خواستند. يزيد در نامه خصوصى خود چنين مى نويسد: ( (خذ الحسين بالبيعة اخذا شديدا) ) (118) حسين را براى بيعت گرفتن محكم بگير و تا بيعت نكرده رها نكن . امام حسين هم شديدا در مقابل اين تقاضا ايستاده بود و به هيچ وجه حاضر به بيعت با يزيد نبود، جوابش نفى بود و نفى .
حتى در آخرين روزهاى عمر امام حسين كه در كربلا بودند، عمر سعد آمد و مذاكراتى با امام كرد. در نظر داشت با فكرى امام را به صلح با يزيد وادار كند. البته صلح هم جز بيعت چيز ديگرى نبود. امام حاضر نشد. از سخنان امام كه در روز عاشورا فرموده اند كاملا پيداست كه بر حرف روز اول خود هم چنان باقى بوده اند:
( (لا، والله لا اعطيكم بيدى اعطاء الذليل و لا اقر اقرار العبيد.) ) (119)
نه ، به خدا قسم هرگز دستم را به دست شما نخواهم داد. هرگز با يزيد بيعت نخواهم كرد. حتى در همين شرايطى كه امروز قرار گرفته ام و مى بينم كشته شدن خودم را، كشته شدن عزيزانم را، كشته شدن يارانم را، اسارت خاندانم را، حاضر نيستم با يزيد بيعت كنم .
اين عامل از كى وجود پيدا كرد؟
از آخر زمان معاويه ، و شدت و فوريت آن بعد از مردن معاويه و به حكومت رسيدن يزيد بود.
2. دعوت مردم كوفه (120)
عامل دوم ، مسئله دعوت بود. شايد در بعضى كتابها خوانده باشيد مخصوصا در اين كتابهاى به اصطلاح تاريخى كه به دست بچه هاى مدرسه مى دهند. مى نويسند كه در سال شصتم هجرت ، معاويه مرد، بعد مردم كوفه از امام حسين دعوت كردند كه آن حضرت را به خلافت انتخاب كنند. امام حسين به كوفه آمد، مردم كوفه غدارى و بى وفايى كردند، ايشان را يارى نكردند، امام حسين كشته شد!
انسان وقتى اين تاريخها را مى خواند فكر مى كند امام حسين مردى بود كه در خانه خودش راحت نشسته بود، كارى به كار كسى نداشت و درباره هيچ موضوعى هم فكر نمى كرد، تنها چيزى كه امام را از جا حركت داد، دعوت مردم كوفه بود! در صورتى كه امام حسين در آخر ماه رجب كه اوايل حكومت يزيد بود، براى امتناع از بيعت از مدينه خارج مى شود و چون مكه ، حرم امن الهى است و در آنجا امنيت بيشترى وجود دارد و مردم مسلمان احترام بيشترى براى آنجا قائل هستند و دستگاه حكومت هم مجبور است نسبت به مكه احترام بيشترى قائل شود، به آنجا مى رود (روزهاى اولى است كه معاويه از دنيا رفته و شايد هنوز خبر مردن او به كوفه نرسيده )، نه تنها براى اين كه آنجا ماءمن بهترى است ، بلكه براى اين كه مركز اجتماع بهترى است .
در ماه رجب و شعبان كه ايام عمره است ، مردم از اطراف و اكناف به مكه مى آيند و بهتر مى توان آنها را ارشاد كرد و آگاهى داد. بعد، موسم حج فرا مى رسد كه فرصت مناسبترى براى تبليغ است . بعد از حدود دو ماه ، نامه هاى مردم كوفه مى رسد. نامه هاى مردم كوفه به مدينه نيامد، و(لكن ) امام حسين نهضتش را از مدينه شروع كرده است . نامه هاى مردم كوفه در مكه به دست امام حسين رسيد، يعنى وقتى كه امام تصميم خود را بر امتناع از بيعت گرفته بود و همين تصميم ، خطرى بزرگ براى براى او به وجود آورده بود. (خود امام و همه مى دانستند كه نه اينها از بيعت گرفتن دست بر مى دارند و نه امام حاضر به بيعت است ) بنابراين :
(دعوت مردم كوفه عامل اصلى در اين نهضت نبود بلكه عامل فرعى بود، و حداكثر تاءثيرى كه براى دعوت مردم كوفه مى توان قائل شد اين است كه اين دعوت از نظر مردم و قضاوت تاريخ در آينده فرصت به ظاهر مناسبى براى امام به وجود آورد).
كوفه ايالت بزرگ و مركز ارتش اسلامى بود.(121) اين شهر كه در زمان عمر بن الخطاب ساخته شده ، يك شهر لشكرنشين بود و نقش بسيار مؤ ثرى در سرنوشت كشورهاى اسلامى داشت و اگر مردم كوفه در پيمان خود باقى مى ماندند احتمالا امام حسين عليه السلام موفق مى شد.
كوفه آن وقت را با مدينه يا مكه آن وقت نمى شد مقايسه كرد، با خراسان آن وقت هم نمى شد مقايسه كرد، رقيب آن فقط شام بود. حداكثر تاءثير دعوت مردم كوفه ، در شكل اين نهضت بود يعنى در اين بود كه امام حسين از مكه حركت كند و آنجا را مركز قرار ندهد (البته خود مكه اشكالاتى داشت و نمى شد آنجا را مركز قرار داد.)؛ پيشنهاد (ابن عباس ) را براى رفتن به يمن و كوهستانهاى آنجا را پناهگاه قرار دادن ، نپذيرد؛ مدينه جدش را مركز قرار ندهد؛ بيايد به كوفه . پس دعوت مردم كوفه در يك امر فرعى دخالت داشت ، در اين كه اين نهضت و قيام در عراق صورت گيرد، و الا عامل اصلى نبود.
وقتى امام در بين راه به سر حد كوفه مى رسد با لشكر (حر) مواجه مى شود. حر...(122) مى خواست ايشان را به طرف كوفه ببرد و امام امتناع كرد. حسين حاضر نبود تن به ذلت بدهد؛ چون او مى خواست آقا را تحت الحفظ ببرد. فرمود: ابدا، من نمى آيم . بالاءخره پس از مذاكراتى قرار شد راهى را بگيرند كه نه منتهى به كوفه بشود و نه منتهى به مدينه ، يعنى به اصطلاح جهت غرب را بگيرند.
(امام (123)) به مردم كوفه مى فرمايد: شما مرا دعوت كرديد. اگر نمى خواهيد بر مى گردم . معنايش اين نيست كه بر مى گردم و با يزيد بيعت مى كنم و از تمام حرفهايى كه در باب امر به معروف و نهى از منكر، شيوع فسادها و وظيفه مسلمان در اين شرايط گفته ام ، صرف نظر مى كنم ، بيعت كرده و در خانه خود مى نشينم و سكوت مى كنم . خير، من اين حكومت را صالح نمى دانم و براى خود وظيفه اى قائل هستم . شما مردم كوفه مرا دعوت كرديد، گفتيد:
(اى حسين ! تو را در هدفى كه دارى يارى مى دهيم ، اگر بيعت نمى كنى ، نكن . تو به عنوان امر به معروف و نهى از منكر اعتراض دارى ، قيام كرده اى ، ما ترا يارى مى كنيم . من هم آمده ام سراغ كسانى كه به من وعده يارى داده اند. حال مى گوئيد: مردم كوفه به وعده خودشان عمل نمى كنند، بسيار خوب ما هم به كوفه نمى رويم ، بر مى گرديم به جايى كه مركز اصلى خودمان است . به مدينه يا حجاز يا مكه مى رويم تا خدا چه خواهد. به هر حال ما بيعت نمى كنيم ولو بر سر بيعت كردن كشته شويم ).
پس حداكثر تاءثير اين عامل يعنى دعوت مردم كوفه اين بوده كه امام را از مكه بيرون بكشاند، و ايشان به طرف كوفه بيايند.
البته نمى خواهم بگويم كه واقعا اگر اينها دعوت نمى كردند، امام قطعا در مدينه يا مكه مى ماند، نه ، تاريخ نشان مى دهد كه همه اينها براى امام محذور داشته است .
مكه هم از نظر مساعد بودن اوضاع ظاهرى وضع بهترى نسبت به كوفه نداشت . قرائن زيادى در تاريخ هست كه نشان مى دهد اينها تصميم گرفته بودند كه چون امام بيعت نمى كند، در ايام حج ايشان را از ميان بردارند. تنها نقل (طريحى ) نيست ، ديگران هم نقل كرده اند كه امام از اين قضيه آگاه شد كه اگر در ايام حج در مكه بماند ممكن است در همان حال احرام كه قاعدة كسى مسلح نيست ، ماءمورين مسلح بنى اميه خون او را بريزند، هتك خانه كعبه شود، هتك حج و هتك اسلام شود. دو هتك : هم فرزند پيغمبر، در حال عبادت ، در حريم خانه خدا كشته شود، و هم خونش هدر رود. بعد شايع كنند كه حسين بن على با فلان شخص ‍ اختلاف جزئى داشت و او، حضرت را كشت و قاتل هم خودش را مخفى كرد؛ و در نتيجه خون امام به هدر رود.
امام در فرمايشات خود به اين موضوع اشاره كرده اند. در بين راه كه مى رفتند، شخصى از امام پرسيد: چرا بيرون آمدى ؟ معنى سخنش اين بود كه تو در مدينه جاى امنى داشتى ، آنجا در حرم جدت ، كنار قبر پيغمبر كسى متعرض نمى شد. يا در مكه مى ماندى كنار بيت الله الحرام . اكنون كه بيرون آمدى براى خودت خطر ايجاد كردى . فرمود:
اشتباه مى كنى ، من اگر در سوراخ يك حيوان هم پنهان شوم آنها مرا رها نخواهند كرد تا اين خون را از قلب من بيرون بريزند. اختلاف من با آنها اختلاف آشتى پذيرى نيست . آنها از من چيزى مى خواهند كه من به هيچ وجه حاضر نيستم زير بار آن بروم . من هم چيزى مى خواهم كه آنها به هيچ وجه قبول نمى كنند.
3. امر به معروف و نهى از منكر(124)
عامل سوم ، امر به معروف (و نهى از منكر) است . اين نيز نص كلام خود امام است . تاريخ مى نويسد: محمد ابن حنفيه برادر امام در آن موقع دستش فلج شده بود، معيوب بود، قدرت بر جهاد نداشت و لهذا شركت نكرد. امام وصيتنامه اى مى نويسد و آن را به او مى سپارد: ( (هذا ما اوصى به الحسين بن على اخاه محمدا المعروف بابن حنفية ) ) . در اينجا امام جمله هايى دارد: حسين به يگانگى خدا، به رسالت پيغمبر شهادت مى دهد. (چون امام مى دانست كه بعد عده اى خواهند گفت حسين از دين جدش خارج شده است ) تا آنجا كه راز قيام خود را بيان مى كند:
( انى ما خرجت اشرا و لا بطرا و لا مفسدا و لا ظالما انما خرجت لطلب الاصلاح فى امة جدى ، اريد ان آمر بالمعروف و انهى عن المنكر و اسير بسيرة جدى و ابى على بن ابى طالب عليه السلام ) .(125)
ديگر در اينجا مسئله دعوت اهل كوفه وجود ندارد. حتى مسئله امتناع از بيعت را هم مطرح نمى كند. يعنى غير از مسئله بيعت خواستن و امتناع من از بيعت ، مسئله ديگرى هم وجود دارد.اينها اگر از من بيعت هم نخواهند، ساكت نخواهم نشست . مردم دنيا بدانند: ( (ما خرجت اشرا و لا بطرا) ) ، حسين بن على ، طالب جاه نبود، طالب مقام و ثروت نبود، مرد مفسد و اخلالگرى نبود، ظالم و ستمگر نبود؛ او يك انسان مصلح بود. ( (و لا مفسدا و لا ظالما انما خرجت لطلب الاصلاح فى امة جدى ...) ) .