:: DownloadBook.ORG ::

بررسى ارزش هر يك از عوامل (126)
ارزش و درجه عامل دعوت
اين سه عامل از نظر ارزش در يك درجه نيستند. هر كدام در حد معينى به نهضت امام ارزش مى دهند.
ارزش و درجه عامل دعوت
ارزشى كه اين عامل مى دهد، بسيار بسيار ساده و عادى است (البته ساده و عادى در سطح عمل امام حسين عليه السلام نه در سطح كارهاى ما) براى اين كه به موجب اين عامل يك استان و يك منطقه اى كه از نيرويى بهره مند است آمادگى خود را اعلام مى كند.
طبق قاعده ، حداكثر صدى پنجاه ، احتمال پيروزى وجود داشت . احدى بيش از اين احتمال پيروزى نمى داد. پس از آنكه اهل كوفه امام را دعوت كردند و فرض كنيم اتفاق آراء هم داشتند و در عهد خود باقى مى ماندند و خيانت نمى كردند، كسى نمى توانست احتمال بدهد كه موفقيت امام صددرصد است . چون تمام مردم كه مردم كوفه نبودند.
اگر مردم شام را كه قطعا به آل ابوسفيان وفادار بودند به تنهائى در نظر مى گرفتند، كافى بود كه احتمال پيروزى را صدى پنجاه تنزل دهد؛ به اين جهت كه ، همين مردم شام بودند كه در دوران خلافت اميرالمؤ منين با مردم كوفه در صفين روبرو شدند و توانستند هجده ماه با مردم كوفه بجنگند، كشته بدهند و مقاومت كنند. ولى به هر حال ، صدى چهل يا صدى سى احتمال موفقيت هست . مردمى اعلام آمادگى مى كنند و امام به دعوت آنها پاسخ مثبت مى دهد. اين ، يك حد معينى از ارزش را داراست كه همان حد عادى است . يعنى بسيارى از افراد عادى در چنين شرايطى پاسخ مثبت مى دهند...
ارزش و درجه عامل بيعت
عامل تقاضاى بيعت و امتناع امام ، كه از همان روزهاى اول ظاهر شد، ارزش بيشترى نسبت به مسئله دعوت ، به نهضت حسينى مى دهد. به جهت اين كه روزهاى اول است ، هنوز مردمى اعلام يارى و نصرت نكرده اند، دعوت و اعلام وفادارى نكرده اند. يك حكومت جابر و مسلط، حكومتى كه در بيست سال گذشته ، در دوران معاويه خشونت خودش را به حد اعلا نشان داده است ، (تقاضاى بيعت مى كند.)
معاويه مخصوصا در ده سال دوم حكومت و سلطنت خود به قدرى خشونت نشان داد كه به اصطلاح ، تسمه از گرده همه كشيد. كارى كرد كه در تمام قلمرو او حتى مدينه طيبه و مكه معظمه در نمازهاى جمعه (على بن ابى طالب ) را على رؤ وس الاءشهاد به عنوان يك عمل عبادى لعنت مى كردند. و اگر صداى كسى در مى آمد، ديگر اختيار سرش ‍ را نداشت ، سرش از خودش نبود. آن چنان تسمه از گرده ها كشيده بود كه در اواخر عهد او نام على را بر زبان آوردن جرم بود. اين ، متن تاريخ است .
اگر مى خواستند بگويند على بن ابى طالب ، با اشاره و بيخ گوشى مى گفتند. كار به آنجا كشيده بود كه اگر حديثى مربوط به على بود و در آن ، فضيلتى ولو كوچكترين فضيلت از على گنجانده شده بود، محدثين و راويها كه احاديث را براى يكديگر روايت مى كردند، در صندوقخانه هاى خلوت ، پرده ها را مى آويختند، درها را مى بستند، يكديگر را قسم مى دادند كه اين را فاش نكنى ، از قول من همه جا نقل نكنى ، اگر مى خواهى روايت كنى براى آدمى روايت كن كه صددرصد راوى باشد و جذب بكند و افشا نكند.
در يك چنين شرايط سختى ، جانشين همين آدم ، خليفه شده است و از او جوانتر، مغرورتر، سفاكتر و بى سياست تر كه حتى ملاحظات سياسى را هم نمى كند. آن وقت ، (نه ) گفتن در مقابل چنين قدرتى كار كوچكى نيست (بايد بيعت بكنى ! خير، بيعت نمى كنم ، تمام وجودم را اگر قطعه قطعه بكنيد، بيعت نمى كنم .)
از اين نظر كه مى بينيم ، در اين حال امام به تنهايى و بشخصه در مقابل تقاضاى نامشروع يك قدرت بسيار بسيار جبار ايستاده است بدون اين كه نامى از اعوان و انصار باشد، حتى صدى ده هم احتمال موفقيت باشد، از اين نظر كه حاضر نيست راءى و عقيده خودش را بفروشد، تظاهر بكند. چون بعدها تاريخ نخواهد گفت حسين به زور و جبر بيعت كرد. همينهايى كه بيعت را به جبر مى گيرند، تاريخ را هم به زور پول مى سازند، همانطور كه ساختند
معاويه و اطرافيانش قسمتى از بيت المال مسلمين را به اصطلاح امروز صرف اجير كردن و استخدام روحانيت آن روز مى كردند. راويهاى بى بند و بار، بى عقيده و بى ايمان را با زور پول مى خريدند و آنها احاديث پيغمبر را تغيير مى دادند، اسمها را در احاديث پيغمبر عوض مى كردند، حديثى در مدح دشمنان على وضع مى كردند.
مورخين نوشته اند (سمرة بن جندب ) هشت هزار مثقال زر گرفت و يك حديث عليه على بن ابى طالب جعل كرد. بنابراين ، براى آنها تغيير دادن تاريخ كار مشكلى نبود. اگر هم بعدها بخشى از تاريخ ماند، به واسطه عملياتى نظير نهضت حسينى بود و الا اگر حسين عليه السلام هم سكوت مى كرد، تاريخ هم تغيير كرده بود. پس اين عامل ، ارزش بالاتر و بيشترى نسبت به عامل دعوت مردم كوفه ، به نهضت ابا عبدالله عليه السلام مى دهد.
ارزش و درجه امر به معروف
اما عامل سوم كه عامل امر به معروف و نهى از منكر است و ابا عبدالله عليه السلام صريحا به اين عامل استناد مى كند. در اين زمينه به احاديث پيغمبر و هدف خود استناد مى ك ند و مكرر نام امر به معروف و نهى از منكر را مى برد، بدون اين كه اسمى از بيعت و دعوت مردم كوفه ببرد.
اين عامل ، ارزش بسيار بسيار بيشترى از دو عامل ديگر به نهضت حسينى مى دهد. به موجب همين عامل است كه اين نهضت شايستگى پيدا كرده است كه براى هميشه زنده بماند، براى هميشه يادآورى شود و آموزنده باشد. البته همه عوامل ، آموزنده هستند ولى اين عامل ، آموزندگى بيشترى دارد زيرا نه متكى به دعوت است و نه متكى به تقاضاى بيعت . يعنى اگر دعوتى از امام نمى شد حسين بن على عليه السلام به موجب قانون امر به معروف و نهى از منكر، نهضت مى كرد. اگر هم تقاضاى بيعت از او نمى كردند، باز ساكت نمى نشست . موضوع خيلى فرق مى كند و تفاوت پيدا مى شود.
به موجب عامل اول (يعنى عامل دعوت ) چون مردم كوفه دعوت كردند و زمينه پيروزى صدى پنجاه يا كمتر آماده شده است ، امام حركت مى كند.
(يعنى اگر تنها اين عامل در شكل دادن نهضت حسينى مؤ ثر بود، چنانچه مردم كوفه دعوت نمى كردند، حسين عليه السلام از جاى خود تكان نمى خورد.)
به موجب عامل دوم (يعنى عامل بيعت ) از امام بيعت مى خواهند و مى فرمايد:
با شما بيعت نمى كنم . يعنى اگر تنها اين عامل مى بود، چنانچه حكومت وقت از حسين عليه السلام بيعت نمى خواست ، او با آنها كارى نداشت ، مى گفت : شما با من كار داريد، من كه با شما كارى ندارم ؛ شما از من بيعت نخواهيد، مطلب تمام است .
(پس به موجب اين عامل ، اگر آنها تقاضاى بيعت نمى كردند، ابا عبدالله هم آسوده و راحت بود، سر جاى خود نشسته بود، حادثه و غائله اى به وجود نمى آمد.)
اما به موجب عامل سوم حسين يك مرد معترض و منتقد است ، مردى است انقلابى و قيام كننده ، يك مرد مثبت است . ديگر انگيزه ديگرى لازم نيست . همه جا را فساد گرفته ، حلال خدا حرام ، و حرام خدا حلال شده است ، بيت المال مسلمين در اختيار افراد ناشايسته قرار گرفته و در غير راه رضاى خدا مصرف مى شود و پيغمبر اكرم فرمود:
هر كس چنين اوضاع و احوالى را ببيند ( (فلم يغير عليه بفعل و لا قول ) ) و در صدد دگرگونى آن نباشد، در مقام اعتراض بر نيايد، ( (كان حقا على الله ان يدخله مدخله ) ) (127) شايسته است (ثابت است در قانون الهى ) كه خدا چنين كسى را به آنجا ببرد كه ظالمان ، جابران ، ستمكاران و تغيير دهندگان دين خدا مى روند، و سرنوشت مشترك با آنها دارد.
به گفته جدش استناد مى كند كه در چنين شرايطى كسى كه مى داند و مى فهمد و اعتراض نمى كند، با جامعه گنهكار خود سرنوشت مشترك دارد. تنها اين حديث نيست . احاديث ديگرى از شخص پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله در اين زمينه هست .(128)
رابطه امر به معروف و قيام امام حسين عليه السلام (129)
امر به معروف و نهى از منكر در مسائل بزرگ ، مرز نمى شناسد. هيچ چيزى ، هيچ امر محترمى نمى تواند با امر به معروف و نهى از منكر برابرى كند، نمى تواند جلويش را بگيرد. اين اصل دائر مدار اين است كه موضوع امر به معروف و نهى از منكر چيست . اينجاست كه مى بينيم حسين بن على عليهماالسلام ، ارزش امر به معروف و نهى از منكر را چقدر بالا برد. همان طور كه اصل امر به معروف و نهى از منكر، ارزش نهضت حسينى را...بالا برد.
نهضت حسينى نيز ارزش امر به معروف و نهى از منكر را بالا برد چون حسين بن على فهماند كه انسان در راه امر به معروف و نهى از منكر به جايى مى رسد كه مال و آبروى خودش را بايد فدا كند، ملامت مردم را بايد متوجه خودش كند؛ همان طور كه حسين عليهماالسلام كرد.
احدى نهضت حسينى را تصويب نمى كرد. البته در سطحى كه آنها فكر مى كردند، درست هم فكر مى كردند، ولى در سطحى كه حسين بن على فكر مى كرد، ماوراى حرف آنها بود. آنها در اين سطح فكر مى كردند كه اگر اين مسافرت براى به دست گرفتن زعامت است ، عاقبت خوشى ندارد، و راست هم مى گفتند. خود امام هم در روز عاشورا وقتى كه اوضاع و احوال را به چشم ديد، فرمود: ( (لله در ابن عباس ينظر من ستر رقيق ) ) ، مرحبا به پسر عباس كه حوادث را از پشت پرده نازك مى بيند. تمام اوضاع امروز، وضع مردم كوفه و وضع اهل بيت مرا در مدينه به من گفت :
(ابن عباس ) به امام حسين عليه السلام مى گفت : تو اگر به كوفه بروى ، من يقين دارم كه مردم كوفه نقض عهد مى كنند. بسيارى از افراد ديگر نيز اين سخن را مى گفتند. در جواب بعضى ، سكوت مى كرد. در جواب يكى از آنها گفت : ( (لا يخفى على الامر) ) مطلبى كه تو مى گويى ، بر خودم نيز پنهان نيست ، خودم هم مى دانم .
ابا عبدالله عليه السلام در چنين جريانى ثابت كرد كه به خاطر امر به معروف و نهى از منكر، به خاطر اين اصل اسلامى مى توان جان داد، عزيزان داد، مال و ثروت داد، ملامت مردم را خريد و كشيد. چه كسى توانسته است در دنيا به اندازه حسين بن على به اصل امر به معروف و نهى از منكر ارزش بدهد؟ معنى نهضت حسينى اين است كه امر به معروف و نهى از منكر آن قدر بالاست كه تا اين حد در راه آن مى توان فداكارى كرد.
ديگر با نهضت حسينى جايى براى اين سخن باقى نمى ماند كه امر به معروف و نهى از منكر مرز مى شناسد. خير، مرز نمى شناسد. بله ، مفسده مى شناسد. يعنى آنها كه مى گويند: امر به معروف و نهى از منكر مشروط به عدم مفسده است ، درست مى گويند. اگر هم ضرر را به معنى مفسده مى گيرند، درست مى گويند. اگر هم ضرر را به معنى مفسده مى گيرند، درست مى گويند. بدين معنى كه ممكن است من گاهى امر به معروف و نهى از منكر بكنم ، بخواهم خدمتى به اسلام بكنم ، ولى همين امر به معروف و نهى از منكر من مفسده ديگرى براى اسلام به وجود آورد نه براى من . مفسده اى براى اسلام به وجود آورد كه آن مفسده از اين خدمتى كه من از اين راه به اسلام مى كنم ، بيشتر است .
بسيارند افرادى كه نهى از منكر مى كنند ولى نه تنها نتيجه اى نمى گيرند، بلكه با نهى از منكرشان آن كسى را كه نهى از منكر مى كنند به كلى از دين برى مى كنند. من مسئله ترتب مفسده را مى پذيرم اما مسئله ضرر را، آن هم ضرر شخصى كه مرز امر به معروف و نهى از منكر، ضرر شخصى است (درباره هر موضوعى مى خواهد باشد) نمى پذيرم ، به دليل اين كه حسين بن على نپذيرفت و به دلائل ديگر كه فعلا مجال بحث در آنها نيست .
حسين بن على عليه السلام به اين اصل تمسك كرد و اثبات نمود كه من به اين دليل قيام كردم ، يا لااقل يكى از عوامل و عناصرى كه مرا به اين نهضت وادار كرد، همين است . او در زمان معاويه علائم و قرائنى نشان مى داد كه معلوم بود خودش را براى قيام آماده مى كند. صحابه پيغمبر را در منى جمع كرد و براى آنها صحبت نمود آنها را روشن كرد، حقايق را به آنها گفت ، مفاسد اوضاع را برايشان نماياند، فرمود: شما هستيد كه چنين وظيفه اى داريد. آن حديث معروف بسيار مفصل و عالى كه در (تحف العقول )(130) هست اين جريان را و اين كه حسين بن على چگونه فكر مى كرده است ، كاملا نشان مى دهد.
حسين عليه السلام در اواخر عمر معاويه نامه اى به او مى نويسد و او را زير رگبار ملامت خود قرار مى دهد و از آن جمله مى گويد: معاوية بن ابى سفيان ! به خدا قسم من از اين كه الان با تو نبرد نمى كنم ، مى ترسم در بارگاه الهى مقصر باشم . مى خواهد بگويد: خيال نكن اگر حسين امروز ساكت است ، در صدد قيام نيست . من به دنبال يك فرصت مناسب هستم تا قيام من مؤ ثر باشد و مرا در راه آن هدفى كه براى رسيدن به آن كوشش ‍ مى كنم ، يك قدم جلو ببرد...
ابا عبدالله در بين راه ، در مواقع متعدد به اين اصل تمسك مى كند، و مخصوصا در اين مواقع ، اسمى از اصل دعوت و اصل بيعت نمى برد. عجيب اين است كه در بين راه هر چه كه قضاياى وحشتناكتر و خبرهاى ماءيوس كننده تر از كوفه مى رسيد، خطبه اى كه حسين مى خواند، از خطبه قبلى داغتر بود. گويا بعد از رسيدن خبر شهادت مسلم ، اين خطبه معروف را مى خواند:
( ايها الناس ! ان الدنيا قد ادبرت و آذنت بوداع ، و ان الآخرة قد اقبلت و اشرفت بصلاح ) .
اقتباس از كلمات پدر بزرگوارش است . سپس مى فرمايد:
( الا ترون ان الحق لا يعمل به ، و ان الباطل لا يتناهى عنه ؟ ليرغب المؤ من فى لقاء الله محقا) .(131)
آيا نمى بينيد به حق عمل نمى شود؟ آيا نمى بينيد قوانين الهى پايمال مى شود؟ آيا نمى بينيد اين همه مفاسد پيدا شده و احدى نهى نمى كند و احدى هم باز نمى گردد؟ ( (ليرغب المؤ من فى لقاء الله محقا) ) در چنين شرايطى يك نفر مؤ من (نفرمود: من كه حسين بن على هستم دستور خصوصى دارم ؛ من چون امام هستم وظيفه ام اين است ) بايد از جان خود بگذرد و لقاء پروردگار را در نظر بگيرد. در چنين شرايطى از جان بايد گذشت .
يعنى امر به معروف و نهى از منكر، اين قدر ارزش دارد. در يكى از خطابه هاى بين راه بعد از اين كه اوضاع را تشريح مى كند، مى فرمايد:
( انى لا ارى الموت الا سعادة والحياة مع الظالمين الا برما) .(132)
ايها الناس ! در چنين شرايطى ، در چنين اوضاع و احوالى ، من مردن را جز سعادت نمى بينم . (بعضى نسخه ها (شهادة ) نوشته اند و بعضى (سعادة ) ) من مردن را شهادت در راه حق مى بينم .
يعنى اگر كسى در راه امر به معروف و نهى از منكر كشته شود، شهيد شده است . (معناى من مردن را سعادت مى بينم نيز همين است ).
( والحياة مع الظالمين الا برما) .
من زندگى كردن با ستمگران را مايه ملامت مى بينم ، روح من روحى نيست كه با ستمگر سازش كند.
از همه بالاتر و صريحتر، آن وقتى است كه ديگر اوضاع صددرصد ماءيوس كننده است . آن وقتى است كه به مرز عراق وارد شده و با لشكر حر بن يزيد رياحى مواجه گرديده است . هزار نفر ماءمورند كه او را تحت الحفظ به كوفه ببرند. در اينجا حسين بن على عليه السلام خطابه معروفى را كه مورخين معتبرى امثال طبرى نقل كرده اند ايراد و در آن به سخن پيغمبر تمسك مى كند، به اصل امر به معروف و نهى از منكر تمسك مى كند:
( ايها الناس ! من راءى سلطانا جائرا مستحلا لحرام الله ، ناكثا لعهد الله مستاثرا لغى ء الله ، معتد يا لحدود الله ، فلم يغير عليه بقول و لا فعل كان حقا على الله ان يدخله مدخله . الا و ان هؤ لاء القوم قد احلوا حرام الله و حرموا حلاله ، و استاءثروا فى ء الله ) .(133)
يك صغرا و كبراى بسيار كامل مى چيند. طبق قانون معروف ، اول يك كبراى كلى را ذكر مى كند:
ايها الناس ! پيغمبر فرمود: هر گاه كسى حكومت ظالم و جائرى را ببيند كه قانون خدا را عوض مى كند، حلال را حرام ، و حرام را حلال مى كند، بيت المال مسلمين را به ميل شخصى مصرف مى كند، حدود الهى را بر هم مى زند، خون مردم مسلمان را محترم نمى شمارد، و در چنين شرايطى ساكت بنشيند، سزاوار است خدا (حقا خدا چنين مى كند، يعنى در علوم الهى ثابت است ) كه چنين ساكتى را به جاى چنان جائر و جابرى ببرد.
بعد صغراى مطلب را ذكر مى كند:
( (ان هؤ لاء القوم ...) ) اينها كه امروز حكومت مى كنند (آل اميه ) همين طور هستند. آيا نمى بينيد. حرامها را حلال كردند و حلالها را حرام ؟ آيا حدود الهى را به هم نزدند، قانون الهى را عوض نكردند؟ آيا بيت المال مسلمين را در اختيار شخصى خودشان قرار ندادند و مانند مال شخصى و براى شخص خودشان مصرف نمى كنند؟ بنابراين هر كس كه در اين شرايط ساكت بماند، مانند آنهاست .
بعد تطبيق به شخص خود كرد:
( و انا احق من غير) .
من از تمام افراد ديگر براى اين كه اين دستور جدم را عملى كنم ، شايسته ترم .
در اين نهضت ،(134) چقدر امر به معروف و نهى از منكر عملا صورت گرفت ؟ وجود مقدس حسين بن على عليه السلام (در اين نهضت عملا يك آمر به معروف و ناهى از منكر بود) و از او بيشتر، بعد از شهادت ابا عبدالله عليه السلام ، اهل بيت بزرگوار آن حضرت ، از بعد از روز عاشورا، از همان روز يازدهم و حداقل از روز دوازدهم ، به عنوان يك گروه امر به معروف و نهى از منكر در آمدند؛ و تا پايان ماجرا هر جا كه بودند، امر به معروف و نهى از منكر كردند.
آن ها هرگز به صورت يك جمعيت شكست خورده در نيامدند. آنها مثل خود ابا عبدالله ، پايان كار را زنده ماندن يا كشته شدن نمى دانستند كه بگويند مطلب اين بود كه حسين زنده بماند و به خلافت برسد يا حداقل در گوشه اى برود زندگى كند، پس حالا كه حسين كشته شد، مطلب تمام شد. نه ، آنها دنبال همان هدف حسينى بودند.
كشته شدن ابا عبدالله ، از يك نظر براى آنها آغاز كار بود نه پايان كار. و چقدر زيبا و جالب توجه است وضع اهل بيت پيغمبر! و راستى وقتى انسان اينها را تجزيه و تحليل مى كند، در مقابل اين عظمت و زيبائى ، در مقابل اين قوت ، در مقابل اين قدرت روح ، در مقابل اين همه ايمان و يقين ، در مقابل اين همه شجاعت روحى ، غرق در حيرت مى شود و جز اين كه در مقابل آنها سر تعظيم فرود آورد كار ديگرى نمى تواند بكند. تا آخرين لحظه تبليغ كردند، نهى از منكر و امر به معروف كردند، دعوت به اسلام كردند.
محبت و بلكه معرفت على عليه السلام و اهل بيت پيغمبر اساسا در همه شام وجود نداشت . يعنى كسى آنها را نمى شناخت ، و اگر هم مى شناختند، به صورت هاى بسيار زشتى مى شناختند. ولى ببينيد اهل بيت پيغمبر چه كردند؟! فقط يك نمونه اش را عرض مى كنم و بعد وارد مطالب ديگرى مى شوم .
مى دانيم كه روز عاشورا، وضع به چه منوال بود، و شب يازدهم را اهل بيت پيغمبر چگونه برگزار كردند. روز يازدهم جلادهاى ابن زياد مى آيند اهل بيت را سوار شترهاى بى جهاز مى كنند و يك سره حركت مى دهند، و اينها شب دوازدهم را شايد تا صبح يك سره با كمال ناراحتى روحى و جسمى ، طى طريق مى كنند. فردا صبح نزديك دروازه كوفه مى رسند. دشمن مهلت نمى دهد. همان روز پيش از ظهر اينها را وارد شهر كوفه مى كنند.
(ابن زياد) در دارالاماره خودش نشسته است . يك مشت اسير، آن هم مركب از زنان و يك مرد كه در آن وقت بيمار بود. لقب بيمارى براى حضرت سجاد عليه السلام فقط در ميان ما ايرانيها پيدا شده است . نمى دانم چطور شده است كه فقط ما اين لقب را مى دهيم : امام زين العابدين بيمار! ولى در زبان عربى هيچ وقت نمى گويند على بن الحسين المريض (يا المراض )...
امام را بر شترى كه يك پالان چوبى داشت و روى آن ، حتى يك جل نبود، سوار كردند. چون احساس مى كردند كه امام بيمار و مريض است و ممكن است نتواند خودش را نگهدارد، پاهاى حضرت را محكم بستند. غل به گردن امام انداختند. با اين حال اينها را وارد شهر كوفه كردند. ديگر كوفتگى ، زجر، شكنجه به حد اعلا است . (معمولا) وقتى مى خواهند از يك نفر مثلا به زور اقرار بگيرند، يا اعصابش را خرد كنند، اراده اش را در هم بشكنند؛ يك بيست و چهار ساعت ، چهل و هشت ساعت به او غذا نمى دهند، نمى گذارند بخوابد، هى زجرش مى دهند. در چنين شرائطى اكثر افراد مستاءصل مى شوند، مى گويند: هر چه مى خواهى بپرس تا من بگويم ...
اينها وقتى كه وارد مجلس ابن زياد مى شوند، بعد از آن همه شكنجه هاى روحى و جسمى ، چه حالتى دارند. زينب سلام الله عليها را وارد مجلس ‍ ابن زياد مى كنند. او زنى است بلند بالا. عده اى تعبير كرده اند: (و حفت بها اماؤ ها) يعنى كنيزانش دورش را گرفته بودند. مقصود، كنيز به معناى اصطلاحى نيست . چون همه زنهاى اصحاب كه شركت كرده بودند، براى زينب سيادت و بزرگوارى قائل بودند، خودشان را مثل كنيز مى دانستند. اينها دور زينب را گرفته بودند و زينب در وسط اينها وارد مجلس ابن زياد شد ولى سلام نكرد، اعتنا نكرد. ابن زياد از اين كه او احساس مقاومت كرد، ناراحت شد. سلام نكردن زينب معنايش اين است كه هنوز اراده ما زنده است ، هنوز هم ما به شما اعتنا نداريم ، هنوز هم روح حسين بن على در كالبد زينب مى گويد: ( (هيهات منا الذلة ) ) ، هنوز مى گويد: ( (لا اعطيكم بيدى اعطاء الذليل و لا افر فرار العبيد) ) يا: ( (لا اقر اقرار العبيد) ) (135).
ابن زياد از اين بى اعتنائى سخت ناراحت شد. مى فهميد اين كيست . همه گزارشها به او رسيده بود. وقتى فهميد زنى از همه محترم تر است و زنان ديگر با احترام خاصى دورش را گرفته اند، لابد حدس مى زد كه او كيست چون خبر داشت كه كى هست ، كى نيست . در عين حال گفت : ( (من هذه المتكبرة ؟) ) يا: ( (من هذه المتنكرة ؟) ) (دو جور ضبط كرده اند.) اين متكبر، اين زن پرنخوت كيست ؟ يا اين ناشناس ‍ كيست ؟ كسى جواب نداد. دو مرتبه سئوال كرد. مى خواست از همانها كسى جواب بدهد. بار دوم و سوم . بالاءخره زنى جواب داد: ( (هذه زينب بنت على بن ابى طالب ) ) ، اين ، زينب دختر على است . اين مرد دنى پست لعين كه يك جو شرافت نداشت (از يك طرف كسى كه اين همه مصيبت ديده است ، يك آدم شريف به خودش اجازه نمى دهد كه نمك به زخم او بپاشد. و از طرف ديگر، زن به اصطلاح جنس لطيف است ؛ در هيچ قانون جنگى ، مردمى كه يك ذره شرافت دارند، متعرض زن نمى شوند. به هيچ شكل زن را زخم زبان نمى زنند، جراحت به او وارد نمى كنند. زن را اسير مى گيرند و در عين حال احترام مى كنند.) شروع كرد به سخت ترين وجهى زخم زبان زدن . گفت : ( (الحمدلله الذى فضحكم و اكذب احدوثتكم ) ) خدا را شكر مى كنم كه شما را رسوا و دروغتان را آشكار كرد. زينب در كمال جراءت و شهامت گفت : ( (الحمدلله الذى اكرمنا بالشهادة ) ) ، خدا را شكر مى كنيم كه افتخار شهادت را نصيب ما كرد. خدا را شكر مى كنيم كه اين تاج افتخار را بر سر برادر من گذاشت ، خدا را شكر مى كنيم كه ما را از خاندان نبوت و طهارت قرار داد. بعد در آخر گفت : ( (انما يفتضح الفاسق و يكذب الفاجر و هو غيرنا) ) . رسوائى مال فاسق ها است ، ما در عمرمان دروغ نگفتيم و حادثه دروغ هم به وجود نياورديم . دروغ مال فاجرهاست . فاسق و فاجر هم ما نيستيم ، غير ماست ، يعنى تو. رسوا تويى ، دروغگو هم خودت هستى .
اين مقدار شهامت و شجاعت و ايمان عملى ! اين ، امر به معروف و نهى از منكر است . تازه اين ، يك درجه و يك مرحله اش است ، و داستان درازى دارد. زين العابدين چه گفت ، يكى از دختران امام حسين چه گفت : كنار بازار كوفه ، زينب چه خطابه اى انشاء كرد! زين العابدين در آنجا چه خطابه اى را انشاء كرد، در بين راه چه كردند، در خرابه يا در خيابانها و كوچه ها با مردم كه مواجه مى شدند، چه مى گفتند و از همه اينها به نظر من بالاتر، آن خطابه بسيار غراء زينب سلام الله عليها در مجلس يزيد بن معاويه است . در آنجا ديگر صحبت بيست و چهار ساعت و چهل و هشت ساعت نيست . نزديك يك ماه است كه زينب در چنگال اينها اسير است و حداكثر زجرى را كه به يك اسير مى دهند به او داده اند. ولى ببينيد در مجلس يزيد چه كرده است ؟!
پس در نهضت حسينى ، عنصر امر به معروف و نهى از منكر را، از اين وجهه و جهت هم بايد در نظر گرفت كه اين نهضت ، يك نهضت امر به معروف و نهى از منكر بود؛ و آثار اين امر به معروف و نهى از منكر را هم بايد كاملا بررسى كرد، مخصوصا در خود شام كه چگونه شام را زير و رو كرد.
شرايط تقدس يك نهضت (136)
مقدمه
حادثه تاريخى عاشورا از يك طرف علل و انگيزه هايى دارد و از طرف ديگر هدفها و منظورهاى عالى . ما مسلمانان ، ما شيعيان حسين بن على اين حادثه را تحريف كرديم همان طور كه معاوية بن ابوسفيان جمله پيغمبر درباره عمار ( (تقتلك الفئة الباغية ) ) را تحريف كرد. يعنى حسين عليه السلام در نهضت خود انگيزه اى داشت ، ما چيز ديگرى براى آنها تراشيديم ! حسين يك هدف و منظور خاصى داشت ، ما يك هدف و منظور ديگرى براى او تراشيديم !
ابا عبدالله نهضتى فوق العاده با عظمت و مقدس كرده است . تمام شرائط تقدس يك نهضت ، در نهضت ابا عبدالله هست كه نظيرش در دنيا وجود ندارد.(137) آن شرائط چيست ؟
1. نوعى و كلى بودن هدف
اولين شرط يك نهضت مقدس اين است كه منظور و هدف آن ، شخصى و فردى نباشد، بلكه كلى ، نوعى و انسانى باشد. يك وقت كسى نهضت مى كند بخاطر شخص خودش و يك وقت كسى نهضت مى كند بخاطر اجتماع ، بخاطر انسانيت ، بخاطر حقيقت ، بخاطر حق ، بخاطر توحيد، بخاطر عدالت ، بخاطر مساوات ، نه بخاطر خودش ، در واقع آن وقتى كه او نهضت مى كند ديگر خودش به عنوان يك فرد نيست ، اوست و همه انسانهاى ديگر.
به همين جهت كسانى كه در دنيا، حركتشان ، اعمالشان ، نهضتهايشان بخاطر شخص خودشان نبوده است ، بخاطر بشريت بوده است ، بخاطر انسانيت بوده است ، بخاطر حق و عدالت و مساوات بوده است ، بخاطر توحيد و خداشناسى و ايمان بوده است ، همه افراد بشر آنها را دوست دارند. همان طور كه پيغمبر فرمود: ( (حسين منى و انا من حسين ) ) (138) ما هم مى گوئيم : ( (حسين منا و نحن من حسين ...) ) .
2. بينش و بصيرت قوى
شرط دوم براى اين كه قيامى مقدس باشد، اين است كه آن قيام با يك بينش و درك و بصيرت قوى تواءم باشد. يعنى چه ؟ يعنى يك وقت مردم اجتماعى ، خودشان در غفلتند، بى خبرند، نمى فهمند، جاهلند. يك فرد بصير، چيز فهم و بادرك پيدا مى شود كه درد اين مردم را صد درجه از خودشان بهتر مى فهمد دواى اين مردم را از خود اين مردم بهتر مى فهمد. در وقتى كه ديگران هيچ چيز را نمى فهمند و درك نمى كنند و در ظاهر هم نمى بينند، يك فرد بصير و چيز فهم كه به اصطلاح ، آنچه را كه مردم ديگر در آئينه نمى بينند او در خشت خام مى بيند، پيدا مى شود كه قيام و نهضت مى كند. بيست سال ، سى سال ، پنجاه سال مى گذرد تازه ملت بيدار مى شود كه فلان شخص كه قيام كرد، حركت كرد، نهضت كرد، چه منظورهاى مقدسى داشت ... .
مرحوم سيد جمال الدين اسد آبادى ، در حدود شصت ، هفتاد سال پيش ‍ (فوت اين مرد در سال 1310 قمرى بوده است ، چهارده سال قبل از مشروطيت ) قيام كرد و يك نهضت اسلامى در كشورهاى اسلامى بپا كرد؛ شما امروز كه تاريخ اين مرد را مى خوانيد، مى بينيد واقعا غريب و تنها بوده است ، درد و دواى ملت مسلمان را احساس مى كرد ولى خود ملت نمى فهميد، خود ملت به او دهن كجى مى كرد... از او حمايت نمى كرد. حالا كه شصت ، هفتاد سال گذشته است ، وقتى كه زواياى تاريخ درست روشن مى شود، مى بينيم اين مرد چه چيزهايى را در آن روز مى فهميده كه اساسا نود و نه درصد ملت ايران نمى فهميده اند... .
نهضت حسينى چنين نهضتى است . امروز ما درست مى فهميم يزيد يعنى چه ؟ حكومت يزيد يعنى چه ؟ معاويه چه كرد؟ نقشه امويها چه بود؟ ولى صدى نود و نه ملت مسلمان در آن روز درك نمى كرد، مخصوصا با نبودن وسائل اطلاعاتى كه امروزه هست و در گذشته نبوده است .
يكى (139) از چيزهايى كه به نهضت حسين بن على عليه السلام ارزش ‍ مى دهد، روشن بينى است . روشن بينى يعنى چه ؟ يعنى حسين عليه السلام در آن روز چيزهايى را در خشت خام ديد كه ديگران در آينه هم نمى ديدند.
3. منفرد بودن نهضت (140)
شرط سوم براى اين كه نهضتى مقدس باشد اين است كه تك باشد، فرد باشد. يعنى چه ؟ يعنى برقى باشد كه در يك ظلمت كامل بدرخشد، ندائى باشد در ميان سكوتها، حركتى باشد در ميان سكوتهاى مطلق . يعنى در يك شرايطى كه خفقان به طور كامل حكمفرماست ، مردم قدرت حرف زدن ندارند، تاريكى مطلق ، ياءس مطلق ، نااميدى مطلق ، سكوت مطلق ، سكون مطلق است ، يك مرتبه يك مرد پيدا مى شود و سكوت را مى شكند، سكونها را از بين مى برد، حركتى مى كند، برقى مى شود و در ميان ظلمت مى درخشد. تازه ديگران پشت سرش راه مى افتند.
ابعاد نهضت حسينى (141)
نهضت امام حسين عليه السلام يك نهضت چند مقصدى و چند جانبه اى و چند بعدى است . و علت اين كه تفاسير و تعابير مختلفى در مورد اين نهضت شده است ، محاذى بودن عناصر دخيل در آن است .
(1.) ما وقتى كه از جنبه بعضى عوامل و عناصر(142) به اين نهضت نگاه مى كنيم ، مى بينيم صرفا جنبه تمرد و عدم تسليم در مقابل قدرتهاى جابره و تقاضاهاى ناصحيح قدرت حاكم وقت دارد. از اين نظر، اين نهضت يك نفى ، نه و عدم تسليم است ...
(2.) عنصر ديگرى كه در اين نهضت دخالت دارد، عنصر امر به معروف و نهى از منكر است كه در كلمات خود حسين بن على عليه السلام تصريح قاطع به اين مطلب شده است و شواهد و دلايل زيادى دارد. يعنى اگر فرضا از او بيعت هم نمى خواستند باز او سكوت نمى كرد.
(3.) عنصر ديگر، عنصر اتمام حجت است . در آن روز، جهان اسلام سه مركز بزرگ و مؤ ثر داشت : (مدينه ) كه دارالهجرة پيغمبر بود، (شام ) كه دارالخلافة بود و (كوفه ) كه قبلا دارالخلافة اميرالمؤ منين على عليه السلام بود، و بعلاوه شهر جديدى بود كه به وسيله سربازان مسلمين در زمان عمر بن الخطاب ساخته شده بود و آن را سرباز خانه اسلامى مى دانستند و از اين جهت با شام برابرى مى كرد. از مردم كوفه ، يعنى از سرباز خانه جهان اسلام بعد از اين كه اطلاع پيدا مى كند كه امام حسين حاضر نشده است با يزيد بيعت بكند، در حدود هجده هزار نامه مى رسد. نامه ها را به مركز مى فرستند، به امام حسين عليه السلام اعلام مى كنند كه شما اگر به كوفه بيائيد، ما شما را يارى مى كنيم . اينجا امام حسين بر سر دو راهى تاريخ است ،...امام حسين براى اين كه اتمام حجتى با مردمى كه چنين دستى به سوى او دراز كرده اند، كرده باشد. به تقاضاى آنها پاسخ مى گويد، به تفصيلى كه باز شنيده ايم در اينجا اين نهضت ، ماهيت و شكل و بعد و رنگ ديگرى به خود مى گيرد.
(4.) يكى ديگر از جنبه هاى اين جنبش ، جنبه تبليغى آن است ، يعنى اين نهضت در عين اين كه امر به معروف و نهى از منكر است و در عين اين كه اتمام حجت است (و در عين اين كه عدم تمكين در مقابل تقاضاى جابرانه قدرت حاكم زمان است )، يك تبليغ ، پيام رسانى است ، يك معرفى و شناساندن اسلام است .
كيفيت تبليغى نهضت حسينى (143)
همان طور كه كلمات و آيات قرآن از لحاظ لفظى و فصاحت و بلاغت و روانى ، نوعى خاص از آهنگها را به آسانى مى پذيرد و اين خود، آيت بسيار بزرگى براى نفوذ قرآن بر دلها بوده و هست ، انسان وقتى تاريخ حادثه عاشورا را مى خواند، استعدادى براى شبيه سازى در آن مى بيند. همان طور كه قرآن براى آهنگ پذيرى ساخته نشده ولى اين طور هست ، حادثه كربلا هم براى شبيه سازى ساخته نشده ولى اين طور هست .
من نمى دانم ، شايد شخص اباعبدالله در اين مورد نظر داشته . البته اين مطلب را اثبات نمى كنم ولى نفى هم نمى كنم . داستان كربلا در هزار و دويست سال پيش روى صفحه كتاب آمده ، يك وقتى آمده كه كسى فكر نمى كرده كه اين حادثه اين قدر گسترش پيدا خواهد كرد. متن تاريخ اين حادثه ، گويى اساسا براى يك نمايشنامه نوشته شده است ، شبيه پذير است ، گويى دستور داده اند كه آن را براى صحنه بودن بسازند. شهادتهاى فجيع ، ما زياد داريم ولى اين داستان به اين شكل آيا مى تواند تصادف باشد و تعمد نباشد و اباعبدالله به اين مطلب توجه نكرده باشد؟ من نمى دانم ، ولى بالاءخره قضيه اين طور است و باور هم نمى كنم كه تعمدى در كار نباشد.
از امام تقاضاى بيعت مى كنند، بعد از سه روز (144) امام حركت مى كند و مى رود به مكه و به اصطلاح مهاجرت مى كند و در مكه كه حرم امن الهى است ، سكنى مى گزيند و شروع به فعاليت مى كند. چرا به مكه رفت ؟ آيا به اين جهت كه مكه حرم امن الهى بود و معتقد بود كه بنى اميه مكه را محترم خواهند شمرد؟ يعنى درباره بنى اميه ، چنين اعتقادى داشت كه اگر سياستشان اقتضا بكند و بخواهند او را در مكه بكشند، اينكار را نمى كند؟ يا نه ، رفتن به مكه اولا براى اين بود كه خود اين مهاجرت ، اعلام مخالفت بود. اگر در مدينه مى ماند و مى گفت : من بيعت نمى كنم صدايش آن قدر به عالم اسلام نمى رسيد. بدين جهت هم مى گفت : بيعت نمى كنم و هم اهل بيتش را حركت داد و برد به مكه . اين بود كه صدايش در اطراف پيچيد كه حسين بن على حاضر به بيعت نشد و لذا از مدينه به مكه رفت . خود اين ، به اصطلاح (اگر تعبير درست باشد) يك ژست تبليغاتى بود براى رساندن هدف و پيام خودش به مردم .
از اين بالاتر كه عجيب و فوق العاده است اين كه امام حسين عليه السلام در سوم شعبان وارد مكه مى شود، و ماههاى رمضان ، شوال ، ذى القعده و ذى الحجه (تا هشتم اين ماه ) يعنى ايامى كه عمره مستحب است و مردم از اطراف و اكناف به مكه مى آيند را، در آنجا مى ماند.
كم كم فصل حج مى رسد، مردم از اطراف و اكناف و حتى از اقصى بلاد خراسان به مكه مى آيند. روز (ترويه ) مى شود يعنى روز هشتم ذى الحجه ، روزى كه همه براى حج از نو لباس احرام مى پوشند و مى خواهند به منى و عرفات بروند و اعمال حج را انجام بدهند. ناگهان ، امام حسين عليه السلام اعلام مى كند كه من مى خواهم به طرف عراق بروم ، من مى خواهم به طرف كوفه بروم . يعنى در چنين شرايطى پشت مى كند به كعبه ، پشت مى كند به حج ، يعنى من اعتراض دارم . اعتراض و انتقاد و عدم رضايت خودش را به اين وسيله و به اين شكل اعلام مى كند. يعنى اين كعبه ديگر در تسخير بنى اميه است ، حجى كه گرداننده اش يزيد باشد، براى مسلمين فايده اى نخواهد داشت . اين پشت كردن به كعبه و اعمال حج در چنين روزى و اين كه بعد بگويند: من براى رضاى خدا رو به جهاد مى كنم و پشت به حج ، رو به امر به معروف مى كنم و پشت به حج ، اين ، يك دنيا معنى داشت ، كار كوچكى نبود. ارزش تبليغاتى ، اسلوب ، روش و متد كار در اينجا به اوج خود مى رسد. سفرى را پيش ‍ مى گيرد كه همه عقلا (يعنى عقلايى كه بر اساس منافع ، قضاوت مى كنند) آن را از نظر شخص امام حسين ناموفق پيش بينى مى كنند. يعنى پيش ‍ بينى مى كنند كه ايشان در سفر كشته خواهند شد. و امام حسين در بسيارى از موارد، پيش بينى آنها را تصديق مى كند و در جواب ، حسين عليه السلام (145) اين شعرها را مى خواند:

( سامضى و ما بالموت عار على الفتى

اذا مانوى حقا و جاهد مسلما

و واسى الرجال الصالحين بنفسه

و فارق مثبورا و خالف مجرما

اقدم نفسى لا اريد بقائها

لتلقى خميسا فى الهياج عرمرما

فان عشت لم اندم و ان مت لم الم

كفى بك ذلا ان تعيش و ترغما) (146)

مى گويند: (147) پس چرا زن و بچه را همراه خودت مى برى ؟ مى گويند: آنها را هم بايد ببرم . بودن اهل بيت امام حسين عليه السلام در صحنه كربلا، صحنه را بسيار بسيار داغتر كرد. و در واقع امام حسين عليه السلام يك عده مبلغ را طورى استخدام كرد كه بعد از شهادتش ، آنها را با دست و نيروى دشمن تا قلب حكومت دشمن يعنى شام فرستاد. اين خودش يك تاكتيك عجيب و يك كار فوق العاده است . همه براى اين است كه اين صدا هر چه بيشتر به عالم برسد، بيشتر به جهان آن روز اسلام برسد و بيشتر ابعاد تاريخ و ابعاد زمان را بشكافد و هيچ مانعى در راه آن وجود نداشته باشد.
در بين راه كارهاى خود امام حسين ، نمايشهايى از حقيقت اسلام است ، از مروت ، انسانيت ، از روح و حقانيت اسلام است . اينها همه جاى خودش . ببينيد! اين شوخى نيست . در يكى از منازل بين راه ، حضرت دستور مى دهند آب زياد برداريد. هر چه مشك ذخيره داريد پر از آب كنيد و بر هر چه مركب و شتر همراهتان است كه آنها را يدك مى كشيد، بار آب بزنيد (پيش بينى بوده است ). در بين راه ناگهان يكى از اصحاب فرياد مى كشد: ( (لا حول و لا قوة الا بالله ) ) ، يا ( (لا اله الا الله ) ) (148) يا: ( (انا لله و انا اليه راجعون ) ) (149) (ذكرى مى گويد) مى گويند: چه خبر است ؟ مى گويد: من به اين سرزمين آشنا هستم ، سرزمينى است كه در آن نخل نبوده ، مثل اين كه از دور نخل ديده مى شود، شاخه نخل است ، مى فرمايد: خوب دقت كنيد. آنهايى كه چشمهايشان تيزتر است مى گويند: نه آقا نخل نيست ، آنها پرچم است ، انسان است ، اسب است كه از دور دارد مى آيد، اشتباه مى كنيد، خود حضرت نگاه مى كند، مى گويد: راست مى گوئيد، كوهى است در سمت چپ شما، آن كوه را پشت خودتان قرار بدهيد. حر است با هزار نفر.
حسين عليه السلام مثل پدرش على عليه السلام (در داستان صفين ) است كه از اين جور فرصتها به طور ناجوانمردانه استفاده نمى كند. بلكه از نظر او، اينجا جائى است كه بايد مروت و جوانمردى اسلامى را نشان بدهد، فورا مى فرمايد: آن آبها را بياوريد و اسبها را سيراب كنيد، افراد را سيراب كنيد. حتى خودشان مراقبت مى كنند كه حيوانهاى اينها كاملا سيراب شوند. يك نفر مى گويد: مشكى را در اختيار من قرار داد كه نتوانستم درش ‍ را باز كنم ، خود حضرت آمدند و با دست خويش در مشك را باز كردند و به من دادند. حتى اسبها كه آب مى خوردند، فرمود: اينها اگر خسته باشند، با يك نفس سير نمى خورند، بگذاريد با دو نفس ، سه نفس آب بخورند. هم چنين در كربلا در همان نهايت شدتها مراقب است كه ابتداى به جنگ نكند.
مسئله ديگر اين است كه من با آقاى محترم نويسنده (شهيد جاويد) كه دوست قديمى ماست صحبت مى كردم ، با نظر ايشان موافق نبودم به ايشان گفتم : چرا خطبه هاى امام حسين بعد از اين كه ايشان از نصرت مردم كوفه ماءيوس مى شوند و معلوم مى شود كه ديگر كوفه در اختيار پسر زياد قرار گرفت و مسلم كشته شد، داغتر مى شود؟
ممكن است كسى بگويد: امام حسين خودش ديگر راه برگشت نداشت ، بسيار خوب ، راه برگشت نداشت ، ولى چرا در شب عاشورا بعد از آنكه به اصحابش فرمود: من بيعتم را از شما برداشتم و آنها گفتند: خير، ما دست از دامن شما برنمى داريم ، نگفت : اصلا ماندن شما در اينجا حرام است ، براى اين كه آنها مى خواهند مرا بكشند، به شما كارى ندارند، اگر بمانيد، خونتان بى جهت ريخته مى شود و اين حرام است ؟ چرا امام حسين نگفت : واجب است شما برويد؟ بلكه وقتى آنها پايداريشان را اعلام كردند، امام حسين آنان را فوق العاده تاءييد كرد و از آن وقت بود كه رازهايى را كه قبلا به آنها نمى گفت ، به آنان گفت .
در شب عاشورا كه مطلب قطعى است ، (حبيب بن مظاهر) را مى فرستد در ميان بنى اسد كه اگر باز هم مى شود عده اى را بياورد. معلوم بود كه مى خواست بر عدد كشتگان افزوده شود، چرا كه هر چه خون شهيد بيشتر ريخته شود اين ندا بيشتر به جهان و جهانيان مى رسد.
در روز عاشورا، حر مى آيد توبه مى كند بعد مى آيد خدمت ابا عبدالله ، حضرت مى فرمايد: از اسب بيا پائين ، مى گويد: نه آقا اجازه بدهيد من خونم را در راه شما بريزم . خونت را در راه ما بريز يعنى چه ؟ آيا يعنى اگر تو كشته شوى ، من نجات پيدا مى كنم ؟ من كه نجات پيدا نمى كنم . و حضرت به هيچ كس چنين چيزى نگفت .
اينها نشان مى دهد كه ابا عبدالله عليه السلام ، خونين شدن اين صحنه را مى خواست و بلكه خودش آن را رنگ آميزى مى كرد. اينجاست كه مى بينيم قبل از عاشورا، صحنه هاى عجيبى به وجود مى آيد كه گويى آنها را عمدا به وجود آورده اند تا مطلب بيشتر نمايانده شود، بيشتر نمايش ‍ داده بشود. اينجاست كه جنبه شبيه پذيرى قضيه ، خيلى زياد مى شود...
در عرب جاهليت رسم بود و گاهى اتفاق مى افتاد كه قبائلى كه مى خواستند با يكديگر پيمان ناگسستنى ببندند، يك ظرف خون مى آوردند (البته نه خون خودشان ) و دستشان را در آن مى كردند. مى گفتند: اين پيمان ديگر هرگز شكستنى نيست ، پيمان خون است و پيمان خون شكستنى نيست . حسين بن على عليه السلام در روز عاشورا گوئى رنگ آميزى مى كند، اما رنگ آميزى با خون . براى اين كه رنگى كه از هر رنگ ديگر ثابت تر است در تاريخ ، همين رنگ است . تاريخ خودش را با خون مى نويسد.