:: DownloadBook.ORG ::

انصار و مشاورين معاويه و يزيد(77)(78)
(عقاد) اعوان معاويه را كه عقلا بودند (انصار الدول ) و (بناة العروش ) مى خواند ولى انصار يزيد را (جلادين ) مى خواند. مى گويد:
( فكان اءعوان معاوية ساسة و ذوى مشورة ، و كان اءعوان يزيد جلادين و كلاب طراد فى صيد كبير.) (79)
يزيد عادت داشت كه سگهائى را به دنبال شكار بى گناهى بفرستد.
عقاد، اعوان يزيد را بالاتر از دنياپرست و هوادار دنيا مى خواند. مثلا عمرو عاص و كليه زيركان دور و بر معاويه هواخواه دنيا بودند، ولى سران اعوان يزيد يك عده اى بودند كه فطرت بشرى آنها، به كلى مسخ شده بود.
(درباره ) اخلاق و صفات شمر و عبيدالله و مسلم بن عقبه (كه ياران و طرفداران يزيد بن معاويه بودند، همين بس كه ) هر يك از اين سه نفر يك نقصى در بدن يا در نسب داشتند و روى قاعده روان شناسى ، هر كسى كه نقصى دارد مى خواهد هر طور شده آن نقص را جبران كند و فعاليت زيادى مى كند(80) و احيانا جبران نقص خود را در پائين آوردن و منكوب نمودن ديگران مى خواهد بنمايد تا تعادل برقرار شود.
درباره شمر گفته اند:
( كان اءبرص كريه المنظر، قبيح الصورة و كان يصطنع المذهب الخارجى .)
(چون در سايه اين مذهب بهتر مى شود از اجتماع انتقام گرفت ).
( يحارب بها عليا و اءبناءه ، و لكن لا يتخذه حجة ليحارب بها معاوية و اءبناءه ) .
درباره مسلم بن عقبه گفته اند:
( كان اءعور اءمغر، ثائر الراءس ، كاءنما يقلع رجليه من وحل اذا مشى ) .(81)
درباره عبيدالله گفته اند:
( كان متهم النسب فى قريش ) .
(عرب به افتخار نسبى قطع نظر از حلال زاده بودن اهميت زيادى مى داد).
( لاءن اءباه زيادا كان مجهول النسب فكانوا يسمونه زياد بن اءبيه . ثم اءلحقه معاوية باءبى سفيان - القصة ... و كانت ام عبيدالله جارية مجوسية تدعى مرجانة ) .
(ظاهرا ايرانى بوده و شايد در مدت ولايت فارس ، او را پيدا كرد).
( فكانوا يعيرونه بها و ينسبونه اليها، كان اءلكن اللسان لا يقيم نطق الحروف العربية ، فكان اذا عاب الحرورى من الخوارج قال (هرورى ) فيضحك سامعوه ، و اءراد مرة اءن يقول : اشهروا سيوفكم فقال : افتحوا سيوفكم فهجاه يزيد بن مفرغ :) (82)

( و يوم فتحت سيفك من بعيد

اءضعت و كل اءمرك للضياع ) (83)

مسلم بن عقيل درباره اش گفت :
( و يقتل النفس التى حرم الله قتلها على الغضب و العداوة و سوء الظن و هو يلهو و يلعب كاءنه لم يصنع شيئا) . (84)(موت وجدان )
عبيدالله در واقعه كربلا فقط 28 سال داشت .
يزيد به واسطه امتناعى كه زياد از بيعت گرفتن اهل بصره براى يزيد كرد، از زياد و پسرش بدش مى آمد(85) و اين هم يك علتى بود براى اين كه عبيدالله كوشش بيشترى در خدمت بكند و بيشتر اظهار اخلاص بكند اما عمر بن سعد صرفا كور و كر طمع منصب ، پول و لذت بود.
(عقاد چهار فرق بين اصحاب معاويه و اصحاب ابن زياد: قائل است (86))(87)
الف . بين اصحاب معاويه در صفين و اصحاب يزيد در كربلا فرق بود زيرا معاويه با يك نوع ظاهرسازى آنها را فريب داده بود و آنها خيال مى كردند فقط براى انتقام خليفه مظلوم مى جنگند و هنوز پرده از روى مقاصد معاويه برداشته نشده بود، برخلاف عصر يزيد و دوره يزيد. و به همين دليل در مبارزه على عليه السلام و امام حسن با معاويه ، نفاق طرف ، آن قدر آشكار نبود كه در مبارزه امام حسين آشكار بود. ولى مردم در طول اين بيست سال تا اين قدر عقب رفته بودند و به نظر نمى رسد كه در دوره معاويه مردم در حادثه اى مثل حادثه كربلا از بنى اميه دفاع مى كردند. پس ‍ بنى اميه مردم را به مقدار زيادى در اين مدت عقب بردند.
ب . در قضيه معاويه و طلب ثار و انتقام كه مردم به حركت آمدند بى شك روح عصبيت و جاهليت و ميل به خونخواهى و خونخوارى كه در طبيعت عرب بود و در جاهليت به صورتهاى ديگرى تظاهر مى كرد، در اين حادثه موجود بود ولى تظاهرش رنگ اسلامى داشت .
ج . معاويه در زمان خلافت خود كار مهمى كرد كه همان چيز موجب زوال حكومت از بنى اميه شد و آن ، موضوع ولى عهد قرار دادن يزيد بود كه اولا يزيد ناصالح ترين افراد بود و ثانيا ولايت عهد درست بازى كردن و دست به دست كردن خلافت به صورت سلطنت بود و مخصوصا معاويه در زندگى خودش براى يزيد بيعت گرفت . اساسا معاويه در ساير كارها نيز روش خلافت را تبديل كرد به روش سلطنت هر چند از زمان عثمان ، بنى اميه خلافت را ملك خود مى ناميدند.
د. عمل اعوان بنى اميه در كربلا منتهاى قوس نزول اخلاق در امت اسلاميه بود و از حادثه كربلا، انتباه و شعور به آزادى و زير بار نرفتن شروع شد. قيام مدينه و قيامهاى كوفه و مخصوصا قيام عبدالله بن عفيف ازدى نمونه اى از آغاز تجليات روحى اسلامى به شمار مى رود. اعوان بنى اميه بعد از كربلا هم خست و دنائت خود را به خرج دادند ولى شروع بيدارى ، از حسين بن على عليه السلام شد...
موضوع عجيب اين است كه اعوان يزيد در حادثه كربلا و حادثه مدينه يك نوع خست و دنائتى نشان دادند كه نظير نداشت . اينها اين كارها را مى كردند در حالى كه كافر و منكر مطلق نبودند، واقعا نماز مى خواندند و شهادتين مى گفتند.
عقاد مى گويد:
( بل حسبك من خسة ناصريه (يزيد) انهم كانوا يرعدون من مواجهة الحسين بالضرب فى كربلاء لاعتقادهم بكرامته و حقه ، ثم ينتزعون لباسه و لباس نسائه فيما انتزعوه من اءسلاب ، و لو اءنهم كانوا يكفرون بدينه و برسالة جده لكانوا فى شريعة المروءة اءقل خسة من ذاك ) .(88)
از اينجا معلوم مى شود كه جنگ اصحاب ابن زياد جنگ عقيده نبوده بلكه جنگ با عقيده بوده يعنى به خاطر شكم و رياست و دنيا با عقيده خودشان مى جنگيدند و از يك نظر اينها از كفار بدر و احد پست تر بودند زيرا جنگ آنها تا حدى جنگ در راه عقيده بود.
فصل اول : ائمه و امويان ، گفتار دوم : شناخت زمينه ها وعلل صلح امام حسن
مقدمه
به طور كلى (89) - و هم تاريخ اسلام نشان مى دهد - كه (صلح ) براى امام و پيشواى مسلمين ، در يك شرايط خاصى جايز است - و احيانا لازم و واجب است - كه قرارداد صلح امضا كند، هم چنان كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله رسما اين كار را در موارد مختلف انجام داد، هم با اهل كتاب در يك مواقع معينى قرارداد صلح امضا كرد و هم حتى با مشركين قرارداد صلح امضا كرد، و در مواقعى هم البته مى جنگيد...
اين مطلب معقول نيست كه بگوييم : يك دين با يك سيستم (هر چه مى خواهيد اسمش را بگذاريد) اگر قانون جنگ را مجاز مى داند معنايش ‍ اين است كه (آن را) در تمام شرايط (لازم مى داند) و در هيچ شرايطى صلح و به اصطلاح همزيستى يعنى متاركه جنگ را جايز مى داند) و در هيچ شرايطى صلح و به اصطلاح همزيستى يعنى متاركه جنگ را جايز نمى داند؛ كما اين كه نقطه مقابلش هم غلط است كه يك كسى بگويد: اساسا ما دشمن جنگ هستيم به طور كلى و طرفدار صلح هستيم به طور كلى . اى بسا جنگها كه مقدمه صلح كاملتر است و اى بسا صلحها كه زمينه را براى يك جنگ پيروزمندانه ، بهتر فراهم مى كند. اينها يك كلياتى ...(است كه بيان كرديم ولى الان ) درباره اين موضوع صحبت (مى )كنيم كه وضع زمان امام حسن چه وضعى بود و آن شرايط چه شرايطى بود كه امام حسن در آن شرايط، صلح كرد و در واقع مجبور شد كه صلح كند، و نيز اين شرايط با شرايط زمان امام حسين چه تفاوتى داشت كه امام حسين حاضر نشد صلح كند. تفاوت خيلى فراوان و زيادى دارد. حال من جنبه هاى مختلفش را برايتان عرض مى كنم ، بعد آقايان خودشان قضاوت بكنند.
تفاوت هاى شرايط زمان امام حسن و شرايط زمان امام حسين عليهماالسلام
1. مسند خلافت
اولين تفاوت اين است كه امام حسن در مسند خلافت بود و معاويه هم به عنوان يك حاكم ، گو اين كه تا آن وقت خودش خودش را به عنوان خليفه و اميرالمؤ منين نمى خواند؛ و به عنوان يك نفر طاغى و معترض در زمان اميرالمؤ منين قيام كرد، به عنوان اين كه من خلافت على را قبول ندارم ، به اين دليل كه على كشندگان عثمان را كه خليفه بر حق مسلمين بوده پناه داده است و حتى خودش هم در قتل خليفه مسلمين شركت داشته است ، پس على خليفه بر حق مسلمين نيست . معاويه خودش به عنوان يك نفر معترض - و به عنوان يك دسته معترض - تحت عنوان مبارزه با حكومتى كه بر حق نيست و دستش به خون حكومت پيشين آغشته است (قيام كرد). تا آن وقت ادعاى خلافت هم نمى كرد و مردم نيز او را تحت عنوان اميرالمؤ منين نمى خواندند. همين طور مى گفت كه ما يك مردمى هستيم كه حاضر نيستيم از آن خلافت پيروى بكنيم .
امام حسن عليه السلام بعد از اميرالمؤ منين عليه السلام در مسند خلافت قرار مى گيرد. معاويه هم روز به روز نيرومندتر مى شود. به علل خاص ‍ تاريخى ، وضع حكومت اميرالمؤ منين در زمان خودش كه امام حسن عليه السلام هم وارث آن وضع حكومت بود از نظر داخلى تدريجا ضعيف تر مى شود به طورى كه نوشته اند بعد از شهادت اميرالمؤ منين ، به فاصله هجده روز - كه اين هجده روز هم عبارت است از مدتى كه خبر به سرعت رسيده به شام و بعد معاويه بسيج عمومى و اعلام آمادگى كرده است - معاويه حركت مى كند براى فتح عراق ، در اينجا وضع امام حسن يك وضع خاصى است ، يعنى خليفه مسلمين است كه يك نيروى طاغى و ياغى عليه او قيام كرده است . كشته شدن امام حسن در اين وضع يعنى كشته شدن خليفه مسلمين و شكست مركز خلافت . مقاومت امام حسن تا سرحد كشته شدن خليفه مسلمين و شكست مركز خلافت . مقاومت امام حسن تا سرحد كشته شدن نظير مقاومت عثمان بود در زمان خودش نه نظير مقاومت امام حسين عليه السلام .
امام حسين وضعش وضع يك معترض بود در مقابل حكومت موجود.(90) اگر كشته مى شد - كه كشته هم شد - كشته شدنش افتخارآميز بود همين طور كه افتخارآميز هم شد. اعتراض كرد به وضع موجود و به حكومت موجود و به شيوع فساد و به اين كه اينها صلاحيت ندارند و در طول بيست سال ثابت كردند كه چه مردمى هستند؛ و روى حرف خودش هم آن قدر پافشارى كرد تا كشته شد. اين بود كه قيامش يك قيام افتخارآميز و مردانه تلقى مى شد و تلقى هم شد.
امام حسن وضعش از اين نظر درست معكوس وضع امام حسين است ، يعنى كسى است كه در مسند خلافت جاى گرفته است . ديگرى معترض به او است ، و اگر كشته مى شد خليفه مسلمين در مسند خلافت كشته شده بود، و اين خودش يك مساءله اى است كه حتى امام حسين هم از مثل اين جور قضيه احتراز داشت كه كسى در جاى پيغمبر و در مسند خلافت پيغمبر كشته شود.
ما مى بينيم كه امام حسين حاضر نيست كه در مكه كشته شود. چرا؟ فرمود: اين احترام مكه است كه از ميان مى رود. به هر حال مرا مى كشند. چرا مرا در حرم خدا و در خانه خدا بكشند كه هتك حرمت خانه خدا هم شده باشد؟!
ما مى بينيم اميرالمؤ منين در وقتى كه شورشيان در زمان عثمان شورش ‍ مى كنند.(91)
فوق العاده كوشش دارد كه خواسته هاى آنها انجام شود نه اين كه عثمان كشته شود. (اين در نهج البلاغه هست ) از عثمان دفاع مى كرد، كه خودش ‍ فرمود: من اين قدر از عثمان دفاع كردم كه مى ترسم گنهكار باشم : ( (خشيت ان اكون آثما) ) .(92) ولى چرا از عثمان دفاع مى كرد؟ آيا طرفدار شخص عثمان بود؟ نه ، آن دفاع شديدى كه مى كرد، مى گفت : مى ترسم كه تو خليفه مقتول باشى . اين براى عالم اسلام ننگ است كه خليفه مسلمين را در مسند خلافت بكشند؛ بى احترامى است به مسند خلافت . اين بود كه مى گفت : اينها خواسته هاى مشروعى دارند، خواسته هاى اينها را انجام بده ، بگذار اينها برگردند بروند.
از طرف ديگر، اميرالمؤ منين نمى خواست به شورشيان بگويد: كار نداشته باشيد، حرفهاى حق خودتان را نگوئيد، حالا كه اين سرسختى نشان مى دهد پس شما برويد در خانه هايتان بنشينيد كه قهرا دست خليفه بازتر باشد و بر مظالمش افزوده شود. اين حرف را هم البته نمى زد و نبايد هم مى گفت ، اما اين را هم نمى خواست كه عثمان در مسند خلافت كشته شود، و آخرش هم على رغم تمايل اميرالمؤ منين (اين امر واقع شد).
پس اگر امام حسن عليه السلام مقاومت مى كرد نتيجه نهائيش آن طور كه ظواهر تاريخ نشان مى دهد كشته شدن بود اما كشته شدن امام و خليفه در مسند خلافت ، ولى كشته شدن امام حسين عليه السلام كشته شدن يك نفر معترض بود. اين يك تفاوت شرايط زمان امام حسن عليه السلام و شرايط زمان امام حسين عليه السلام .
2. بى نتيجه بودن جنگ
تفاوت دومى كه در كار بود اين بود كه درست است كه نيروهاى عراق يعنى نيروهاى كوفه ضعيف شده بود اما اين نه بدان معنى است كه به كلى از ميان رفته بود، و اگر معاويه همين طور مى آمد يكجا فتح مى كرد، بلا تشبيه آن طور كه پيغمبر اكرم مكه را فتح كرد، به آن سادگى و آسانى ؛ با اين كه بسيارى از اصحاب امام حسن به حضرت خيانت كردند و منافقين زيادى در كوفه پيدا شده بودند و كوفه يك وضع ناهنجارى پيدا كرده بود كه معلول علل و حوادث تاريخى زيادى بود.
يكى از بلاهاى بزرگى كه در كوفه پيدا شد، مسئله پيدايش خوارج بود كه خود خوارج را اميرالمؤ منين معلول آن فتوحات بى بند و بار مى داند، آن فتوحات پشت سر يكديگر بدون اين كه افراد يك تعليم و تربيت كافى بشوند، كه در نهج البلاغه هست .
مردمى كه تعليم و تربيت نديده اند، اسلام را نشناخته اند و به عمق تعليمات اسلام آشنا نيستند، آمده اند در جمع مسلمين ، تازه از ديگران هم بيشتر ادعاى مسلمانى مى كنند.
به هر حال ، در كوفه يك چند دستگى پيدا شده بود. اين جهت را هم ، همه اعتراف داريم كه دست كسى كه پايبند به اصول اخلاق و انسانيت و دين و ايمان نيست بازتر است از دست كسى كه پايبند اين جور چيزهاست .
معاويه در كوفه يك پايگاه بزرگى درست كرده بود كه با پول ساخته بود، جاسوسهايى كه مرتب مى فرستاد به كوفه ، از طرفى پولهاى فراوانى پخش ‍ مى كردند و وجدانهاى افراد را مى خريدند و از طرف ديگر شايعه پراكنى هاى زياد مى كردند و روحيه ها را خراب مى نمودند. اينها همه به جاى خود، در عين حال اگر امام حسن ايستادگى مى كرد يك لشكر انبوه در مقابل معاويه به وجود مى آورد، لشكرى كه شايد حداقل سى چهل هزار نفر باشد، و شايد - آن طور كه در تواريخ نوشته اند - تا صد هزار هم امام حسن مى توانست لشكر فراهم كند كه تا حدى برابرى كند با لشكر جرار صد و پنجاه هزار نفرى معاويه . نتيجه چه بود؟ در صفين اميرالمؤ منين كه در آن وقت نيروى عراق بهتر و بيشتر هم بود، هجده ماه با معاويه جنگيد، بعد از هجده ماه كه نزديك بود معاويه شكست كامل بخورد آن نيرنگ قرآن سرنيزه بلند كردن را اجرا كردند.
اگر امام حسن مى جنگيد، يك جنگ چند ساله اى ميان دو گروه عظيم مسلمين شام و عراق رخ مى داد و چندين ده هزار نفر مردم از دو طرف تلف مى شدند بدون آن كه يك نتيجه نهايى در كار باشد.
احتمال اين كه بر معاويه پيروز مى شدند آن طور كه شرايط تاريخ نشان مى دهد، نيست و احتمال بيشتر اين است كه در نهايت امر شكست از آن امام حسن باشد. اين چه افتخارى بود براى امام حسن كه بيايد دو سه سال جنگى بكند كه در اين جنگ از دو طرف چندين ده هزار نفر و شايد متجاوز از صدهزار نفر آدم كشته بشوند و نتيجه نهائيش يا خستگى دو طرف باشد كه بروند سر جاى خودشان ، و يا مغلوبيت امام حسن و كشته شدنش در مسند خلافت . اما امام حسين عليه السلام يك جمعيتى دارد كه همه آن هفتاد و دو نفر است ، تازه آنها را هم مرخص مى كند، مى گويد: مى خواهيد برويد برويد من خودم تنها هستم . آنها ايستادگى مى كنند تا كشته مى شوند، يك كشته شدن صددرصد افتخارآميز.
پس اين دو تفاوت عجالتا در كار هست :
(يكى اين كه امام حسن در مسند خلافت بود و اگر كشته مى شد، خليفه در مسند خلافت كشته شده بود، و ديگر اين كه نيروى امام حسن يك نيرويى بود كه كم و بيش با نيروى معاويه برابرى مى كرد و نتيجه شروع اين جنگ اين بود كه اين جنگ مدتها ادامه پيدا كند و افراد زيادى از مسلمين كشته شوند بدون اين كه يك نتيجه نهايى صحيحى به دنبال داشته باشد).
امام حسن و امام حسين عليهماالسلام در ساير شرايط نيز خيلى با يكديگر فرق داشتند. سه عامل (و عنصر) اساسى ، در قيام امام حسين دخالت داشته است ، هر كدام از اين عامل را كه ما در نظر بگيريم ، مى بينيم در زمان امام حسن به شكل ديگر است .
3. مسئله بيعت
عامل اول كه سبب قيام امام حسين شد اين بود كه حكومت ستمكار وقت از امام حسين بيعت مى خواست :
( خذ الحسين بالبيعة اخذا شديدا ليس فيه رخصة ) .
حسين را بگير براى بيعت ، محكم بگير، هيچ گذشت هم نبايد داشته باشى ، حتما بايد بيعت كند.
از امام حسين تقاضاى بيعت مى كردند. از نظر اين عامل ، امام حسين جوابش فقط اين بود: نه ، بيعت نمى كنم ، و نكرد. جوابش منفى بود.
امام حسن چطور؟ آيا وقتى كه قرار شد با معاويه صلح كند، معاويه از امام حسن تقاضاى بيعت كرد كه تو بيا با من بيعت كن ؟ (بيعت يعنى قبول خلافت ) نه ، بلكه جزء مواد صلح بود كه تقاضاى بيعت نباشد و ظاهرا احدى از مورخين هم ادعا نكرده است كه امام حسن يا كسى از كسان امام حسن يعنى امام حسين ، برادرها و اصحاب و شيعيان امام حسن آمده باشد با معاويه بيعت كرده باشد. ابدا صحبت بيعت در ميان نيست .
بنابراين مسئله بيعت كه يكى از عواملى بود كه امام حسين را وادار كرد مقاومت شديد بكند، در جريان كار امام حسن نيست .
4. مسئله دعوت
عامل دوم قيام امام حسين ، دعوت كوفه بود به عنوان يك شهر آماده . مردم كوفه بعد از اين كه بيست سال حكومت معاويه را چشيدند و زجرهاى زمان معاويه را ديدند و مظالم معاويه را تحمل كردند واقعا بى تاب شده بودند، كه حتى مى بينيد بعضى (93) معتقدند كه واقعا در كوفه يك زمينه صددرصد آماده اى بود و يك جريان غير مترقب ، اوضاع را دگرگون كرد.
مردم كوفه هجده هزار نامه مى نويسند براى امام حسين و اعلام آمادگى كامل مى كنند. حال كه امام حسين آمد و مردم كوفه يارى نكردند، البته همه مى گويند: پس زمينه كاملا آماده نبوده ؛ ولى از نظر تاريخى اگر امام حسين به آن نامه ها ترتيب اثر نمى داد مسلم در مقابل تاريخ محكوم بود، مى گفتند: يك زمينه بسيار مساعدى را از دست داد؛ و حال آنكه در كوفه امام حسن ، اوضاع درست برعكس بود، يك كوفه خسته و ناراحتى بود، يك كوفه متفرق و متشتتى بود، يك كوفه اى بود كه در آن هزار جور اختلاف عقيده پيدا شده بود، كوفه اى بود كه ما مى بينيم اميرالمؤ منين در روزهاى آخر خلافتش مكرر از مردم كوفه و از عدم آمادگى شان شكايت مى كند و همواره مى گويد:
خدايا مرا از ميان اين مردم ببر و بر اينها حكومتى مسلط كن كه شايسته آن هستند تا بعد اينها قدر حكومت مرا بدانند.
اين كه عرض مى كنم (كوفه آماده ) يعنى بر امام حسين اتمام حجتى شده بود، نمى خواهم مثل بعضى ها بگويم : كوفه يك آمادگى واقعى داشت و امام حسين هم واقعا روى كوفه حساب مى كرد. نه ، اتمام حجت عجيبى بر امام حسين شد كه فرضا هم زمينه آماده نباشد او نمى تواند آن اتمام حجت را ناديده بگيرد.
از نظر امام حسن چطور؟ از نظر امام حسن اتمام حجت ، بر خلاف شده بود، يعنى مردم كوفه نشان داده بودند كه ما آمادگى نداريم . آن چنان وضع داخلى كوفه بد بود كه امام حسن خودش از بسيارى از مردم كوفه محترز بود و وقتى كه بيرون مى آمد - حتى وقتى كه به نماز مى آمد - در زير لباسهاى خود زره مى پوشيد براى اين كه خوارج و دست پرورده هاى معاويه زياد بودند و خطر كشته شدن ايشان وجود داشت ، و يك دفعه (نيز) حضرت در حال نماز بود كه به طرفش تيراندازى شد، ولى چون در زير لباسهايش زره پوشيده بود، تير كارگر نشد، و الا امام را در حال نماز با تير از پا در آورده بودند.
(پس ، از نظر دعوت مردم كوفه كه بر امام حسين اتمام حجتى بود - و چون اتمام حجت بود بايد ترتيب اثر مى داد - در مورد امام حسن ، بر عكس ، اتمام حجت برخلاف بوده و مردم كوفه تقريبا عدم آمادگى شان را اعلام كرده بودند).
5. مسئله امر به معروف و نهى از منكر
عامل سومى كه در قيام امام حسين عليه السلام وجود داشت ، عامل امر به معروف و نهى از منكر بود، يعنى قطع نظر از اين كه از امام حسين بيعت مى خواستند و او حاضر نبود بيعت كند، و قطع نظر از اين كه مردم كوفه از او دعوت كرده بودند و اتمام حجتى بر امام حسين شده بود و او براى اين كه پاسخى به آنها داده باشد، آمادگى خودش را اعلام كرد، قطع نظر از اينها، مسئله ديگرى وجود داشت كه امام حسين تحت آن عنوان قيام كرد، يعنى اگر از او تقاضاى بيعت هم نمى كردند باز قيام مى كرد و اگر مردم كوفه هم دعوت نمى كردند باز قيام مى نمود.
آن مسئله چه بود؟ مسئله امر به معروف و نهى از منكر، مسئله اين كه معاويه از روزى كه به خلافت رسيده است ، در مدت اين بيست سال هر چه عمل كرده است بر خلاف اسلام عمل كرده است ، اين حاكم ، جائر و جابر است ، جور و عدوانش را همه مردم ديدند و مى بينيد، احكام اسلام را تغيير داده است ، بيت المال مسلمين را حيف و ميل مى كند، خونهاى محترم را ريخته است ، چنين كرده ، چنان كرده ، حالا هم بزرگترين گناه را مرتكب شده است و آن اين كه بعد از خودش پسر شرابخوار قمارباز سگباز خودش را (به عنوان ولايتعهد(ى ) ) تعيين كرده و به زور سر جاى خودش نشانده است ، بر ما لازم است كه به اينها اعتراض كنيم ، چون پيغمبر فرمود:
( من راءى سلطانا جائرا مستحلا لحرام الله ، ناكثا عهده ، مخالفا لسنة رسول الله ، يعمل فى عباد الله بالاثم و العدوان ، فلم يغير عليه بفعل و لا قول ، كان حقا على الله ان يدخله مدخله ، الا و ان هؤ لاء قد لزموا طاعة الشيطان ) ...(94)
اگر كسى حاكم ستمگرى را به اين وضع و آن وضع و با اين نشانى ها ببيند و اعتراض نكند به عملش يا گفته اش ، آن چنان مرتكب گناه شده است كه سزاوار است خدا او را به همان عذابى معذب كند كه آن حكمران جائر را معذب مى كند.
اما در زمان معاويه در اين كه مطلب بالقوه همين طور بود بحثى نيست . براى خود امام حسن كه مساءله محل ترديد نبود كه معاويه چه ماهيتى دارد، ولى معاويه در زمان على عليه السلام معترض بوده است كه من فقط مى خواهم خونخواهى عثمان را بكنم ، و حال مى گويد: من حاضرم به كتاب خدا و به سنت پيغمبر و به سيره خلفاى راشدين صددرصد عمل بكنم ، براى خودم جانشين معين نمى كنم ، بعد از من خلافت مال حسن بن على است و حتى بعد از او مال حسين بن على است ، يعنى به حق آنها اعتراف مى كند، فقط آنها تسليم امر بكنند. (كلمه اى هم كه در ماده قرارداد بوده ، كلمه (تسليم امر) است ) يعنى كار را به من واگذار كنند، همين مقدار؛ امام حسن عجالتا كنار برود، كار را به من واگذار كند و من به اين شرايط عمل مى كنم .
ورقه (سفيد امضا) فرستاد، يعنى كاغذى را زيرش امضا كرد، گفت : هر شرطى كه حسن بن على خودش مايل است در اينجا بنويسد، من قبول مى كنم ؛ من بيش از اين نمى خواهم كه من زمامدار باشم والا من به تمام مقررات اسلامى صددرصد عمل مى كنم . تا آن وقت هم كه هنوز صابون اينها به جامه مردم نخورده بود.
حال فرض كنيم الآن ما در مقابل تاريخ اين جور قرار گرفته بوديم كه معاويه آمد يك چنين كاغذ سفيد امضائى براى امام حسن فرستاد و چنين تعهداتى را قبول كرد، گفت : تو برو كنار، مگر تو خلافت را براى چه مى خواهى ؟ مگر غير از عمل كردن به مقررات اسلامى است ؟ من مجرى منويات تو هستم ، فقط امر دائر است كه آن كسى كه مى خواهد كتاب و سنت الهى را اجرا بكند من باشم يا تو. آيا تو فقط به خاطر اين كه آن كسى كه اين كار را مى كند تو باشى مى خواهى چنين جنگ خونينى را بپا بكنى ؟! اگر امام حسن با اين شرايط، تسليم امر نمى كرد، جنگ را ادامه مى داد، دو سه سال مى جنگيد، دهها هزار نفر آدم كشته مى شدند، ويرانى ها پيدا مى شد و عاقبت امر هم خود امام حسن كشته مى شد، امروز، تاريخ امام حسن را ملامت مى كرد، مى گفت : در يك چنين شرايطى (بايد صلح مى كرد) پيغمبر هم در خيلى موارد صلح كرد، آخر يك جا هم آدم بايد صلح كند.
(آرى ، اگر ما نيز در آن زمان بوديم مى گفتيم :) غير از اين نيست كه معاويه مى خواهد خودش حكومت كند، بسيار خوب خودش حكومت كند؛ نه از تو مى خواهد كه او را به عنوان خليفه بپذيرى ، نه از تو مى خواهد كه او را اميرالمؤ منين بخوانى ، (95) نه از تو مى خواهد كه با او بيعت كنى ، و حتى اگر بگويى جان شيعيان در خطر است ، امضاء مى كند كه تمام شيعيان پدرت على در امن و امان ، و روى تمام كينه هاى گذشته اى كه با آنها در صفين دارم قلم كشيدم ؛ از نظر امكانات مالى حاضرم ماليات قسمتى از مملكت را نگيرم و آن را اختصاص بدهم به تو كه به اين وسيله بتوانى از نظر مالى محتاج ما نباشى و خودت و شيعيان و كسان خودت را آسوده اداره كنى . اگر امام حسن با اين شرايط (صلح را) قبول نمى كرد امروز در مقابل تاريخ محكوم بود. قبول كرد، وقتى كه قبول كرد، تاريخ آن طرف را محكوم كرد.
معاويه با آن دستپاچگى كه داشت تمام اين شرايط را پذيرفت ، نتيجه اش ‍ اين شد كه معاويه فقط از جنبه سياسى پيروز شد، يعنى نشان داد كه يك مرد صددرصد سياستمدارى است كه غير از سياستمدارى هيچ چيز در وجودش نيست ، زيرا همين قدر كه مسند خلافت و قدرت را تصاحب كرد تمام مواد قرارداد را زير پا گذاشت و به هيچ كدام از اينها عمل نكرد و ثابت كرد كه آدم دغلبازى است ؛ و حتى وقتى كه به كوفه آمد صريحا گفت : مردم كوفه ! من در گذشته با شما نجنگيدم براى اين كه شما نماز بخوانيد، روزه بگيريد، حج بكنيد، زكات بدهيد؛ ( (ولكن لاتاءمر عليكم ) ) من جنگيدم براى اين كه امير و رئيس شما باشم . بعد چون ديد خيلى بد حرفى شد، گفت : اينها يك چيزهايى است كه خودتان انجام مى دهيد، لازم نيست كه من راجع به اين مسائل براى شما پافشارى داشته باشم .
شرط كرده بود كه خلافت ، بعد از او تعلق داشته باشد به حسن بن على ، و بعد از حسن بن على به حسين بن على . ولى بعد از هفت هشت سال كه از حكومتش گذشت شروع كرد مسئله ولايتعهد(ى ) يزيد را مطرح كردن . شيعيان اميرالمؤ منين را كه در متن قرارداد بود كه مزاحمشان نشود به حد اشد، مزاحمشان شد و شروع كرد به كينه توزى نسبت به آنها.
واقعا چه فرقى هست ميان معاويه و عثمان ؟ هيچ فرقى نيست ، ولى عثمان كم و بيش مقام خود را در ميان مسلمين (غير شيعه ) حفظ كرد به عنوان يكى از خلفاى راشدين كه البته لغزشهايى هم داشته است ، ولى معاويه از همان اول به عنوان يك سياستمدار دغلباز معروف شد كه از نظر فقها و علماى اسلام عموما (نه فقط ما شيعيان ؛ از نظر شيعيان كه منطق ، جور ديگر است ) معاويه و بعد از او، از رديف خلفا، از كسانى كه جانشين پيغمبرند و آمدند كه اسلام را اجرا كنند به كلى خارج شدند و عنوان سلاطين و ملوك و پادشاهان به خود گرفتند.
بنابراين وقتى كه ما وضع امام حسن را با وضع امام حسين مقايسه مى كنيم كه اينها از هيچ جهت قابل مقايسه نيستند. جهت آخرى كه خواستم عرض بكنم اين است كه امام حسين يك منطق بسيار رسا و يك تيغ برنده داشت . آن چه بود؟
( من راءى سلطانا جائرا مستحلا لحرام الله ...كان حقا على الله ان يدخله مدخله ) ...
اگر كسى حكومت ستمگرى را ببيند كه چنين و چنان كرده است و سكوت بكند، در نزد پروردگار گناهكار است .
اما براى امام حسن اين مسئله هنوز مطرح نيست ، براى امام حسن حداكثر اين مطرح است كه اگر اينها بيايند، بعد از اين چنين خواهند كرد. اين كه (اگر بيايند، بعد از اين چنين مى كنند) غير از اين است كه يك كارى كرده اند و ما الان سند و حجتى در مقابل اينها بالفعل داريم .
اين است كه مى گويند: صلح امام حسن زمينه را براى قيام امام حسين فراهم كرد. لازم بود كه امام حسن يك مدتى كناره گيرى بكند تا ماهيت امويها كه بر مردم مخفى و مستور بود آشكار شود، تا قيامى كه بناست بعد انجام گيرد از نظر تاريخ ، قيام موجهى باشد.
پس ، از همين قرارداد صلح كه بعد معلوم شد معاويه پايبند اين مواد نيست عده اى از شيعيان آمدند به امام حسن عرض كردند: ديگر الان اين قرارداد صلح كاءن لم يكن است - و راست هم مى گفتند زيرا معاويه آن را نقض ‍ كرد - (96) و بنابراين شما بياييد قيام كنيد. فرمود: نه ، قيام براى بعد از معاويه ، يعنى كمى بيش از اين ، بايد به اينها مهلت داد تا وضع خودشان را خوب روشن كنند، آن وقت وقت قيام است . معنى اين جمله اين است كه اگر امام حسن تا بعد از معاويه زنده مى بود و در همان موقعى قرار مى گرفت كه امام حسين قرار گرفت قطعا قيام مى كرد.
بنابراين از نظر هر سه عاملى كه انگيزه هاى صحيح و مشروع و جدى قيام امام حسين بود، وضع امام حسن با وضع امام حسين كاملا متفاوت و متغاير بود. از او تقاضاى بيعت مى كردند و از اين بيعت نمى خواستند. (خود بيعت كردن مساءله اى است ).
براى امام حسين از ناحيه مردم كوفه ، اتمام حجتى شده بود و مردم مى گفتند: كوفه ديگر بعد از بيست سال بيدار شده است ، كوفه بعد از بيست سال معاويه غير از كوفه قبل از بيست سال است ، اينها ديگر قدر شناس على شده اند، قدر شناس امام حسن شده اند، قدر شناس امام حسين شده اند، نام امام حسين كه در ميان مردم كوفه برده مى شود اشك مى ريزند، ديگر درختها ميوه داده اند و زمينها سرسبز شده است ، بيا كه آمادگى كامل است . اين دعوتها براى امام حسين اتمام حجت بود. براى امام حسن برعكس بود، هر كس وضع كوفه را مشاهده مى كرد مى ديد كوفه هيچ آمادگى ندارد.
مسئله سوم ، مسئله فساد عملى حكومت است (فساد حاكم را عرض ‍ نمى كنم ، فساد حاكم يك مطلب است ، فساد عمل حكومت مطلب ديگرى است ). معاويه هنوز در زمان امام حسن دست به كار نشده است تا ماهيتش آشكار گردد، و تحت عنوان امر به معروف و نهى از منكر زمينه اى (براى قيام ) باشد، يا به اصطلاح تكليفى بالفعل به وجود آيد، ولى در زمان امام حسين صددرصد اين چنين بود.
مواد قرارداد صلح
حال من مقدارى از مواد قرارداد را برايتان مى خوانم تا ببينيد وضع قرارداد چگونه بوده است . مواد قرارداد را به اين شكل نوشته اند:
1. (حكومت به معاويه واگذار مى شود(97) بدين شرط كه به كتاب خدا و سنت پيغمبر و سيره خلفاى شايسته عمل كند).
(در اينجا لازم است مطلبى را عرض كنم :) اميرالمؤ منين يك منطقى دارد و آن منطق اين است كه مى گويد: من به خاطر اين كه خودم خليفه باشم يا ديگرى ، با اين كه خلافت حق من است قيام نمى كنم ، آن وظيفه مردم است ، من آن وقت قيام مى كنم كه آن كسى كه خلافت را بر عهده گرفته است كارها را از مجرا خارج كرده باشد، در نهج البلاغه است :
( و الله لا سلمن ما سلمت امور المسلمين ، و لم يكن فيها جور الا على خاصة .) (98)
يعنى مادامى كه ظلم فقط بر شخص من است كه حق مرا از من گرفته اند، و منهاى اين ، ساير كارها در مجراى خودش است ، من تسليمم ، من آن وقت قيام مى كنم كه كارهاى مسلمين از مجرا خارج شده باشد.
اين ماده قرارداد اين است (و در واقع ) امام حسن اين چنين قرارداد مى بندد: مادامى كه ظلم فقط به من است و مرا از حق خودم محروم كرده اند ولى آن غاصب متعهد است كه امور مسلمين را در مجراى صحيح اداره كند من به اين شرط حاضرم كنار بروم .
2. (پس از معاويه حكومت متعلق به حسن است و اگر براى او حادثه اى پيش آمد متعلق به حسين ). اين جمله مفهومش اين است كه اين صلح يك مدت موقتى دارد، نه اين كه (امام حسن ) گفت : ديگر ما گذشتيم و رفتيم ، اين تو و اين خلافت ، تا هر وقت هر كار مى خواهى بكن ، نه ، (تا معاويه هست )، اين صلح تا زمان معاويه است ، شامل بعد از زمان معاويه نمى شود، پس معاويه حق ندارد براى بعد از زمان خودش ‍ توطئه اى بچيند: (و معاويه حق ندارد كسى را به جانشينى خود انتخاب كند).
3. معاويه در شام لعن و ناسزاى به اميرالمؤ منين را رسم كرده بود. اين را در متن صلحنامه قيد كردند كه بايد اين عمل زشت موقوف باشد: (معاويه بايد ناسزا به اميرالمؤ منين و لعنت بر او را در نمازها ترك كند و على را جز به نيكى ياد ننمايد) كه اين را هم معاويه تعهد و امضاء كرد. اينها روى على تبليغ مى كردند، مى گفتند: على را ما به اين دليل لعنت مى كنيم كه - العياذبالله - او از دين اسلام خارج شده بود. آدمى كه اينجا امضا مى دهد، لااقل اين مقدار اتمام حجت بر او شده كه تو اگر على را يك آدمى مى خوانى كه واقعا مستحق لعن است پس چرا متعهد مى شوى كه او را جز به نيكى ياد نكنى ، و اگر مستحق لعن نيست و آن طور كه متعهد شده اى درست است پس چرا اين طور عمل مى كنى ؟! كه بعد، اين را هم زير پا گذاشت و تا 90 سال اين كار ادامه پيدا كرد.
4. (بيت المال كوفه كه موجودى آن پنج ميليون درهم است مستثنى است و (تسليم حكومت ) شامل آن نمى شود و معاويه بايد هر سالى دو ميليون درهم براى حسن بفرستد) اين قيد را كرده بودند براى همين كه مى خواستند نياز شيعيان را از دستگاه حكومت معاويه رفع كنند كه اينها مجبور نباشند، و بدانند اگر نيازى داشته باشند مى شود خود امام حسن و امام حسين مرتفع كنند. (و بنى هاشم را از بخششها و هديه ها بر بنى اميه امتياز دهد و يك ميليون درهم در ميان بازماندگان شهدايى كه در كنار اميرالمؤ منين در جنگهاى جمل و صفين كشته شده اند تقسيم كند و اينها همه بايد از محل خراج (دارابجرد) تاءديه شود). دارابجرد در اطراف شيراز است كه خراج و ماليات اين نقطه را به بنى هاشم اختصاص دادند.
5. (مردم در هر گوشه از زمين هاى خدا، شام يا عراق يا يمن و يا حجاز، بايد در امن و امان باشند و سياهپوست و سرخپوست از امنيت برخوردار باشند و معاويه بايد لغزشهاى آنان را ناديده بگيرد) مقصود كينه توزيهايى است كه به گذشته مربوط مى شود، چون اينها اغلب كسانى بودند كه در گذشته با معاويه در صفين جنگيده اند (و هيچ كس را بر خطاهاى گذشته اش مؤ اخذه نكند و مردم عراق را به كينه هاى گذشته نگيرد. اصحاب على در هر نقطه اى كه هستند در امن و امان باشند و كسى از شيعيان على مورد آزار واقع نشود و ياران على بر جان و مال و ناموس ‍ و فرزندانشان بيمناك نباشند و كسى ايشان را تعقيب نكند و صدمه اى بر آنان وارد نسازد، و حق هر حق دارى بدو برسد و هر آنچه در دست اصحاب على است از آنان باز گرفته نشود. به قصد جان حسن بن على و برادرش حسين و هيچ يك از اهل بيت رسول خدا توطئه اى در نهان و آشكار چيده نشود) اين مواد، مخصوصا ماده 5 و ماده 3 - كه مسئله لعن اميرالمؤ منين است - اگر چه از همان شرط اول تاءمين شده زيرا وقتى كه او متعهد مى شود كه به كتاب خدا و سنت پيغمبر و سيره خلفاى راشدين عمل كند، طبعا اينها در آن مستتر است ، ولى مع ذلك اينها را كه مى دانستند مورد توجه خاص معاويه است و برخلاف عمل مى كند، براى اين كه بعدها هيچ گونه تاءويل و توجيهى در خصوص اين كارها به كار نبرد، به طور خصوصى در مواد قرارداد گنجاندند (و در هيچ يك از آفاق عالم اسلام ارعاب و تهديدى نسبت به آنان انجام نگيرد). خواستند نشان بدهند كه ما از حالا به روش تو بدبين هستيم . اينها بود مجموع مواد اين قرارداد.
معاويه نماينده اى داشت به نام عبدالله بن عامر. او را با نامه اى كه زير آن را امضا كرده بود فرستاد نزد امام حسن و گفت : شرايط، همه همان است كه تو مى گويى ، هر چه تو در آن صلحنامه بگنجانى من آن را قبول دارم . امام حسن هم اين شرايط را در صلحنامه گنجانيد. بعد هم معاويه با قسم هاى خيلى زيادى كه من خدا و پيغمبر را ضامن قرار مى دهم ، اگر چنين نكنم چنان ، اگر چنين نكنم چنان ، همه اين شرايط را گفت و اين قرارداد را امضا كردند.
بنابراين به نظر نمى رسد كه در صلح امام حسن ، در آن شرايطى كه امام حسن مى زيست ايرادى باشد، و مقايسه كردن ميان صلح امام حسن در مسند خلافت با قيام امام حسين به عنوان يك معترض ، با اين همه اختلافات ديگرى كه عرض كردم مقايسه صحيحى نيست ، يعنى به نظر اين جور مى رسد كه اگر امام حسن در آن وقت نبود و بعد از شهادت اميرالمؤ منين ، امام حسين خليفه شده بود، قرارداد صلح امضا مى كرد، و اگر امام حسن تا بعد از معاويه زنده بود، مثل امام حسين قيام مى كرد، چون شرايط مختلف بوده است .
پرسش و پاسخ
سئوال (اول ):
اگر اميرالمؤ منين به جاى امام حسن عليه السلام مى بود، آيا صلح مى كرد يا نه ؟ حضرت على عليه السلام مى فرمود: من حاضر نيستم يك روز حكومت معاويه را تحمل كنم ، چگونه امام حسن راضى به حكومت معاويه شد؟
جواب :
اين سئوال را كه اگر حضرت امير عليه السلام در جاى حضرت امام حسن بود صلح مى كرد يا نه ، به اين شكل نمى شود جواب داد، بله ، اگر شرايط حضرت على مثل شرايط حضرت امام حسن مى بود صلح مى كرد، اگر بيم كشته شدنش در مسند خلافت مى رفت . ولى مى دانيم كه شرايط حضرت امير با شرايط امام حسن خيلى متفاوت بود، يعنى اين نابسامانيها در اواخر دوره حضرت امير پيدا شد، و لهذا جنگ صفين هم جنگى بود كه در حال پيشرفت بود و اگر خوارج از داخل انشعاب نمى كردند مسلم اميرالمؤ منين پيروز شده بود. در اين جهت بحثى نيست .
و اما اين كه شما فرموديد: چرا اميرالمؤ منين حاضر نيست يك روز حكومت معاويه را قبول كند ولى امام حسن حاضر مى شود؟ شما اين دو را با همديگر مخلوط مى كنيد. حضرت امير حاضر نيست يك روز، معاويه به عنوان نايب او و به عنوان منسوب از قبل او حكومت كند، ولى امام حسن كه نمى خواهد معاويه را نايب و جانشين خود قرار دهد، بلكه مى خواهد خود كنار برود. صلح امام حسن كنار رفتن است نه متعهد بودن . در متن اين قرارداد هيچ اسمى از خلافت برده نشده ، اسمى از اميرالمؤ منين برده نشده ، اسمى از جانشين پيغمبر برده نشده ، سخن اين است كه ما كنار مى رويم ، كار به عهده او، ولى به شرط آنكه اين كه شخصا صلاحيت ندارد، كار را درست انجام دهد، و متعهد شده كه درست عمل كند. پس اين دو خيلى تفاوت دارد. اميرالمؤ منين گفت : من حاضر نيستم يك روز كسى مثل معاويه از طرف من نايب من در جايى باشد. امام حسن هم حاضر به چنين چيزى نبود، و شرايط صلح نيز شامل چنين چيزى نيست .
سئوال (دوم ):
آيا اميرالمؤ منين راجع به چگونگى برخورد با معاويه ، وصيتى به امام حسن كرده بودند؟
جواب :
يادم نمى آيد كه تا به حال برخورد كرده باشم در وصيتهاى حضرت امير كه چيزى راجع به اين جهت گفته باشند، ولى ظاهرا وضع روشن بوده ؛ اگر در متن تاريخ هم نمانده باشد وضع روشن بوده است . اميرالمؤ منين خودش تا آخر طرفدار جنگ با معاويه بود و حتى همان اواخر هم كه وضع اميرالمؤ منين نابسامان بود باز چيزى كه اميرالمؤ منين را ناراحت مى داشت وضع معاويه بود و معتقد بود كه بايد با معاويه جنگيد تا او را از ميان برد. شهادت اميرالمؤ منين مانع جنگ جديد با معاويه شد. آن خطبه معروفى كه در نهج البلاغه است كه حضرت مردم را دعوت به جهاد كرد و بعد از اصحاب با وفايش كه در صفين كشته شدند ياد كرد و فرمود:
( اين اخوانى الذين ركبوا الطريق ، و مضوا على الحق ، اين عمار؟ و اين ابن التيهان ؟ و اين ذوالشهادتين ؟) (99)
و بعد گريست ، اين خطابه را در نماز جمعه خواند، مردم را دعوت كرد كه حركت كنند؛ و نوشته اند: هنوز جمعه ديگر نرسيده بود كه ضربت خورد و شهيد شد. امام حسن هم در ابتدا تصميم به جنگيدن با معاويه داشت ، ولى آنچه كه از اصحابش ظهور و بروز كرد از عدم آمادگى و اختلافات داخلى ، تصميم امام حسن عليه السلام را از جنگ منصرف به صلح كرد، يعنى امام حسن ديد اين جنگيدن يك جنگيدن افتضاح آميزى است ؛ با اين مردم جنگيدن ، افتضاح و رسوايى است . در (ساباط) اصحاب خودش آمدند با نيزه به پاى او زدند.
يكى از امتيازات بزرگ جريان امام حسين اين است كه امام حسين يك هسته نيرومند ايمانى به وجود آورد كه اينها در مقابل هر چه شدائد بود مقاومت كردند. تاريخ نمى نويسد كه يك نفر از اينها به لشكر دشمن رفته باشد، ولى تاريخ مى نويسد كه عده زيادى از لشكر دشمن در همان وقايع عاشورا به اينها ملحق شدند؛ يعنى در اصحاب امام حسين كسى نبود كه ضعف نشان دهد مگر يك نفر (يا دو نفر) به نام ضحاك بن عبدالله مشرقى كه از اول آمد به امام حسين گفت : من با شما مى آيم ولى يك شرطى با شما دارم و آن اين است كه تا وقتى كه احتمال بدهم وجود من به حال شما مفيد است هستم ، ولى از آن ساعتى كه بدانم ديگر ذره اى به حال شما نمى توانم مفيد باشم ، مرخص شوم . با اين شرط حاضر شد، امام هم قبول كرد. آمد و تا روز عاشورا و تا آن لحظات آخر بود، بعد آمد نزد امام و گفت : من طبق شرطى كه كردم الآن ديگر مى توانم بروم چون حس مى كنم كه ديگر وجود من براى شما هيچ فايده اى ندارد. فرمود: مى خواهى بروى برو. يك اسب بسيار دونده عالى يى داشت ، سوار اين اسب شد و چند شلاق محكم به آن زد كه اسب را به اصطلاح اجير و آماده كرده باشد. اطراف محاصره بود. نقطه اى را در نظر گرفت . يك مرتبه به قلب لشكر دشمن زد ولى نه به قصد محاربه ، به قصد اين كه لشكر را بشكافد و فرار كند. زد و خارج شد. عده اى تعقيبش كردند. نزديك بود گرفتار شود. اتفاقا در ميان تعقيب كنندگان شخصى بود كه از آشنايان او بود، گفت : كارى به او نداشته باشيد، او كه نمى خواهد بجنگد، مى خواهد فرار كند. رهايش كردند، رفت . ولى غير از اين ، هيچ كس ضعف نشان نداد؛ اما اصحاب امام حسن ضعف و رسوايى نشان دادند. (اگر حضرت صلح نمى كرد) يك كشته شدنى بود براى امام حسن مقرون به رسوايى از طرف اصحاب خودش . پس اينها با همديگر تفاوت دارد.
غرض اين است كه اميرالمؤ منين باز هم تصميم به جنگ داشت و امام حسن هم در ابتدا تصميم به جنگ داشت ولى امورى كه از مردم كوفه ظهور و بروز كرد مانع شد كه امام به جنگ ادامه دهد. حتى امام (خيمه گاه ) لشكرش را به همان مقدار كمى هم كه آمدند، بيرون از شهر زد، گفت : برويد در نخيله كوفه ، خودش هم خطبه خواند، مردم را دعوت كرد، و وقتى هم كه خطبه خواند يك نفر جواب مثبت نداد تا (عدى بن حاتم ) بلند شد و مردم را ملامت كرد و بعد گفت : من خودم كه راه افتادم ، و خودش راه افتاد، يك هزار نفرى هم داشت ، بعد ديگران راه افتادند، و بعد خود امام حسن راه افتاد رفت به نخيله كوفه ، ده روز آنجا بود، فقط چهار هزار نفر جمع شدند. بار دوم حضرت آمد مردم را بسيج كرد. اين بار جمعيت زياد آمدند، ولى باز در همانجا ضعف نشان دادند، به يك عده از رؤ ساى شان پول دادند، شب فرار كردند و رفتند، يك عده به شكل ديگر، و يك عده به شكل ديگر؛ حضرت ديد زمينه ، ديگر زمينه جنگيدن افتخارآميز نيست .